ଭାଇ ଭରତ ତାଙ୍କ ସହ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ମୁଁ ତୁମର ଭାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଦାସ ଭାବେ ତୁମ ପ୍ରସାଦ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ଦୟାକରି ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କର। ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଏହି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ପାଳିତ ରାଜଧର୍ମ ଚକ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ଏପରି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭରତ ଅଞ୍ଜଳି ଭରି ଆଖିରେ ଲୁହ ନେଇ ପୁନି ଭକ୍ତିସହିତ ରାମଙ୍କ ଚରଣକୁ ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇଲେ। ଭାଇଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, “ଭରତ, ତୁମେ ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତପସ୍ଵୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ଏପରି ଲୋକ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କେବେ ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରିବେ? ମୁଁ ତୁମରେ ସାନ୍ନା ତ୍ରୁଟି ଦେଖୁନି, ଏବଂ ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନରେ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହେ ଧୀର, ବଡ଼ମାନେ ଯେଉଁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ସେହି ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ଲୋକେ ନାରୀ, ପୁତ୍ର ଓ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି, ସେହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଅସ୍ଥାନ ବୁଝ। ମୁଁ ବନରେ ଚିରଯୁବକ ଚର୍ମ ଓ ଭାସ୍ମ ଧରିଥିଲି କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ଭାବେ ଥିଲି, ଏହା ପିତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ହେବ। ଯେପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ। ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ଯେପରି ମୋତେ ବନକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା ବିପରୀତ କିପରି କରିପାରିବି? ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଚିରଯୁବକ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ରହିବି। ଏପରି ଭାଗ ବଣ୍ଟନ ଲୋକମାନେ ସାମ୍ନାରେ ହୋଇଛି; ବଡ଼ ରାଜା ଆଦେଶ ଦେଇ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ। ସେହି ରାଜା, ତୁମ ପିତା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଲୋକଶିକ୍ଷକ, ସେହି ଅଧିକାରୀ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାଗ ତୁମେ ଭୋଗ କର। ମୁଁ ଚଉଦ ଅବଧି ବନରେ ରହିବି ଓ ମୋ ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଶ ଭୋଗ କରିବି। ମୋ ପିତା ଯେଉଁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମବାନ୍, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ମରଣୀୟ, ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାକୁ ଉତ୍ତମ ମନି, ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହା ପ୍ରତି ତୁଳନା ହେଉନାହିଁ।” ଏପରି ଭାବେ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଚତୁର୍ଦ୍ଧ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରେ, ସେଇ ସିଂହସଦୃଶ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ସହିତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାତିଟି ଦୁଃଖରେ କଟାଇଲେ। ପରେ ଉଷା ହେଲା, ଆଲୋକିତ ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା, ତୁମେ ଭାଇମାନେ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଜପ କରି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ଚୁପ୍ଚାପ୍ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବସିଲେ; କିଏ ବି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ମଧ୍ୟ ଭରତ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—“ମୋତେ ମୋ ମାତା ଏହି ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ବିଘ୍ନ ଛଡ଼ା ଏହା ଭୋଗ କର। ବଡ଼ ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗି ଯେପରି ଜଳ ବେଗବତୀ ହୋଇ ଯାଏ, ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ତୁମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଘୋଡ଼ାର ଗତି କିମ୍ବା ଗରୁଡ଼ାର ଉଡ଼ାଣ ଅନୁସରଣ କିପରି ହୁଏ, ମୁଁ ତାହା ଅନୁସରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ରହେ, ସେଉଁଠି ଜୀବନ ସହଜ, କିନ୍ତୁ ରାମ, ଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ରହିବା କଠିନ। ଯେପରି ଏକ ଗଛ ଲୋକେ ଲଗାଇ ଚାଷ କରି ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ତାହା ଉଚ୍ଚ ହୋଇ ଜାଏ, ତାହା ଛୋଟ ଲୋକ ପାଇଁ ଚଢ଼ିବା ଅସମ୍ଭବ, ତେଣୁ ଗଛ ଫୁଲ ଦେଉଛି କିନ୍ତୁ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ, ଲଗାଇଥିବା ଲୋକ ସେଉଁଠାରେ ଆଶା କରିଥିବା ସଫଳତା ଭୋଗ କରିପାରେନି। ଏହି ଉପମା ଅନୁସାରେ, ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମେ ଯଦି ଆମ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ, ତେବେ ଦାସମାନେ ଉପରେ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆୟୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ବଣିକ୍ ଓ ଜନମାନେ ଦେଖୁନ୍ତୁ, ତୁମେ ଶତ୍ରୁଅଜୟ୍ୟ ରାଜା ଭାବେ ସୂର୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉ। ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ତୁମ ଯାତ୍ରାରେ ଗଜନାଦ କରନ୍ତୁ, ରାଜମହଳର ନାରୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲସିତ ହେଉନ୍ତୁ।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜନମାନେ ‘ଶାବାଶ’ ବୋଲି ରାମଙ୍କୁ ପୁନି ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ବିୟୋଗାନ୍ୱିତ ଦେଖି, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହୀ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ୍ଵନା ଦେଇ କହିଲେ—“ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ; ତାଙ୍କ ନିଜ ଉପରେ ଅଧିକାର ନାହିଁ। ମୃତ୍ୟୁ ସବୁଠାରୁ ଆସି ଲୋକଙ୍କୁ ନେଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ ଶେଷରେ ଅନ୍ତର୍ଗତି ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତା ଅବସାନରେ ଅବନତି, ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗ ଛେଡ଼ା ଦିଏ, ଏବଂ ଜୀବନର ଅନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ। ପକ୍ୱ ଫଳ ତଳିବା ଛଡ଼ା ଭୟ ନାହିଁ, ଜନ୍ମିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ। ଦୃଢ଼ ଖୁଟି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଘର ମଧ୍ୟ ବୟସ୍କ ହେଲେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଏହିପରି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅବସାନ ପାଉଛନ୍ତି। ଯେପରି ଗତ ରାତି ଫେରି ଆସେନାହିଁ, ପ୍ରବାହମାନ ଯମୁନା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପୁନି ଫେରେନାହିଁ, ସେପରି ଦିନ ଓ ରାତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ ଲଘୁ କରି ଦେଉଛି, ଗ୍ରୀଷ୍ମର ରବି କିପରି ଜଳ ଶୁଷ୍କ କରେ। ଏହିପରି ନିଜ ପାଇଁ ଶୋକ କର, ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁଛ? ଯେଉଁଠି ରହିଲେ ବା ଚାଲିଗଲେ, ଆୟୁ ହ୍ରାସ ପାଉଛି। ମୃତ୍ୟୁ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଯାଏ, ସହ ବସେ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ଫେରେ। ଅଙ୍ଗରେ ଚିର ଦେଖାଯାଏ, କେଶ ଧଳା ହେଉଛି, ମଣିଷ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ—ତାପରେ ସେ କ’ଣ କରିପାରିବ?” ଏପରି ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ୍ଵନା ଦେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ ଜୀବନର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ କଲେ।