ଭୂମିର ଅଧିପତି ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନେ ହେଲା ଯେ ଏ ଭୂମି ଆଉ ଏକା ନୁହେଁ, ମଧ୍ୟରାତି ଚନ୍ଦ୍ରମାର ପ୍ରଭା ଭଳି ଭୂମି ଆଉ ନିର୍ଜନ ନୁହେଁ। ଭୂମିର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହ ଭାରତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାମଙ୍କୁ ବିନୟ କଲେ, "ମୁଁ ତୁମେ ଭାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଦାସ ଭଳି ଅନୁଗ୍ରହ ଆଶା କରୁଛି, ଦୟା କରି ମୋପାଇଁ ଉପକୃତ ହେବା ଉଚିତ।" ଭାରତ ବିନୟ କରି କହିଲେ, "ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଚିରଉପାଧି ଓ ପୂର୍ବଜ ନୀତିକୁ ତୁମେ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ଏପରେ, କୈକେୟୀର ପୁତ୍ର ଭାରତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହସ୍ତ, ଅଂଶୁ ଭରି ଚକ୍ଷୁ, ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଅନେକ ଥର ଦୀର୍ଘନିଶ୍ଵାସ ନେଉଥିବା ହାତୀ ଭଳି ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, "ତୁମେ ଉଚ୍ଚ କୁଳର, ଗୁଣବତୀ, ତେଜସ୍ବୀ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ; ଏପରି ଲୋକ କିପରି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରିବ?" "ମୁଁ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ; ତୁମେ ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଦୋଷାରୋପ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ନିର୍ମଳ ଭାରତ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁ ଫଳାଫଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।" "ଏହି ଜଗତରେ ନାରୀ, ପୁତ୍ର, ଶିଷ୍ୟ ଭଳି ଅମାନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବିବା ଉଚିତ।" "ଅରଣ୍ୟରେ ବା କଟୁ ଚିରା ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିବାରେ ବା, ରାଜ୍ୟରେ ବା ମହାରାଜ ଭଳି ରହିବାରେ, ମୋର ରହିବା ସ୍ଥାନ ମୋ ପିତାଙ୍କ ନିର୍ଣ୍ୟ ଅନୁସାରେ।" "ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନୀତିଶୀଳ ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ମିଳିଥାଏ, ସେପରି ନୀତିଶୀଳ ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ।" "ଏ ରାଘବ, ଦୁଇ ଧର୍ମଶୀଳ ପିତାମାତା ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ କିପରି ଅନ୍ୟ କାମ କରିପାରିବି?" "ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିବା ଉଚିତ, ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ କଟୁ ଚିରା ପିନ୍ଧି ରହିବି।" "ଜନମାନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଏପରି ଭାଗ ଭାଗିଦେଇ, ମହାରାଜ ନିଜ ଆଦେଶ ଦେଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।" "ତୁମର ପିତା, ରାଜା ଓ ଜଗତର ଶିକ୍ଷକ, ଅଧିକାରୀ; ତାଙ୍କ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭାଗ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ।" "ମୃଦୁ ଭାରତ, ଚଉଦ ଅବଧି ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି ଓ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭାଗ ଉପଭୋଗ କରିବି।" "ମୋ ପିତା, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ, ଦେବମାନେ ଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେକି ମୋତେ କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହାପରି ମୂଲ୍ୟବାନ ନୁହେଁ।" ଏପରି ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏପରେ, ସିଂହ ଭଳି ପୁରୁଷମାନେ, ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ, ଦୁଃଖର ରାତି କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ଭାରତ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀରେ ସକାଳ ବିଧି ଓ ଜପ କରି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତେ ଚୁପ ଚାପ ବସିଥିଲେ, କିଏଉଁ ଏକା ଶବ୍ଦ କହିଲେ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ମାତା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ବିନା ବାଧା ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର।" "ବଡ଼ ବାପ୍ଲା ଯେପରି ଜଳର ଭାବରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଏ ରାଜ୍ୟ ଭାଗ ତୁମେ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଏ ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଘୋଡାର ଗତି ବା ଗରୁଡାର ଉଡାଣ ଅନୁସରଣ କରିବା ଯେପରି ଅସମ୍ଭବ, ମୁଁ ତୁମର ଗତି ଅନୁସରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଏ ରାଜ୍ୟପତି।" "ଯେଉଁ ଲୋକ ସଦା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବେ, ସେ ସହଜରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଚାଳାଇବା ଅତି କଷ୍ଟ।" "ମନୁଷ୍ୟ ଯେପରି ଗଛ ଉପଜାଇ ଦେଖେ, ଏହି ଗଛ ଘନ ତଣ୍ଡ ଓ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଯାଏ, ଛୋଟ ଲୋକ ଚଢ଼ିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଯଦି ଏହି ଗଛ ଫୁଲ ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ, ତାହା ଉପଜାଇଥିବା ଲୋକ ଚିରସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଆମେ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ; ତୁମେ ମୁଖ୍ୟ ହେଲେ, ଦାସମାନେ ଉପରେ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଳ୍ପୀ ଓ ଜନମାନେ, ଶତ୍ରୁ ଅଜୟ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଦେଖୁନ୍ତୁ।" "ମଦପାନ କରିଥିବା ହାତୀମାନେ ତୁମ ଯାତ୍ରାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉନ୍ତୁ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଉନ୍ତୁ।" ଭାରତଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ନଗରବାସୀ ଓ ଜନମାନେ 'ଭଲ କହିଛନ୍ତି!' ବୋଲି ରାମଙ୍କୁ ଆବେଦନ କଲେ। ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଅତି ଶୋକାକୁଳ ଦେଖି, ନିଜ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। "ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କାମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜର ମାଳିକ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁ ଏଠା ଉଠା ଟାଣି ନେଇଯାଏ।" "ସମସ୍ତ ସଂଗ୍ରହ ଶେଷେ ଅଭାବରେ ପରିଣତି ହୋଇଯାଏ; ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତା ଶେଷେ ପତନ ହୋଇଯାଏ; ସମସ୍ତ ଏକତା ଶେଷେ ବିଚ୍ଛେଦ ହୋଇଯାଏ; ଜୀବନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।" "ପକ୍କ ଫଳ ପଡ଼ିବା ଭୟ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ, ଏପରି ଜନ୍ମିଥିବା ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ।" "ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୂଳରୁ ତିଆରି ଘର ଭଳି, ବୟସ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନରେ ଲୋକ ଶେଷେ ଝରିଯାଏ।" "ଯେ ରାତି ଲାଙ୍ଗିଯାଏ ସେ ଫେରି ଆସିନାହିଁ; ପୁରା ଯମୁନା ଜଳରେ ଭରି ମହାସାଗରକୁ ଯାଏ।" "ଦିନ ଓ ରାତି ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲାଙ୍ଗିଯାଏ; ଏହା ତାଙ୍କର ଆୟୁକୁ ଶୀଘ୍ର ହ୍ରସ କରେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମର ସୂର୍ଯ୍ୟ କିପରି ଜଳ ଶୋଷଣ କରେ।" "ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କର; ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କର? ରହିବା କି ବା ଚାଲିଯିବା, ଆୟୁ ହ୍ରସ ହୋଇଯାଏ।" "ମୃତ୍ୟୁ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଚାଲିଥାଏ, ସହ ବସିଥାଏ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ଫେରି ଆସିଥାଏ।" ଏପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଲା, ଯେଉଁଠି ଭାରତ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ଦୟା ଆଶା କଲେ, ରାମ ଧର୍ମ ଓ ନୀତିରେ ଅଟୁଟ ରହି ଭାରତକୁ ଜୀବନର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇଲେ।