ଏହିପରି ଘଟଣାରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯିଏ ଜେଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ବସି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାମ କହିଲେ, "ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏବଂ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଏଠିକୁ ଆସିଛ? କାଠର ଛାଲ ଓ ଜଟା ଧରି, ଏଠିକୁ କାହିଁକି ଆସିଲା? ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଛାଡି, କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲା? ସବୁ କଥା ମୋତେ ଖୋଲାସା କର।" କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ମହାପୁରୁଷ ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭରତ ହାତ ଜୋଡି, ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ କହିଲେ, "ଆମର ମହାନ୍ତ ପିତା, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପୁତ୍ର ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ମୋର ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ସେ ଏହି ଦୁର୍ବୃତ୍ତି କରିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ନାଷ୍ଟ କଲା। ସେଇ ମୋ ମା, ରାଜ୍ୟ ଫଳରୁ ବଞ୍ଚିତ, ବିଧବା ଓ ଶୋକରେ ଜଳି, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପତିତ ହେବେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ ଭାବେ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ମଘବାନଙ୍କ ପରି ଏହି ଦିନେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର, ଏହି ସମସ୍ତ ପୌରଜନ ଓ ବିଧବା ମାନେ ତୁମ ଦୟା ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ। ଏହିପରି, ଧର୍ମାନୁସାରେ ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର, ଏବଂ ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନେ ଖୁସି ହେଉ। ପୃଥିବୀ ତୁମକୁ ପତି ଭାବେ ପାଇ, ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଶ୍ୱିନ ରାତିକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ଭାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଦାସ ଭାବେ ତୁମ ଦୟା ଉପରେ ଦେଖାଅ। ଏହି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଓ ପୂର୍ବପୁରୁଷ ରାଜ୍ୟ ଚକ୍ରକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏପରି କହି, କୈକେୟୀନନ୍ଦନ ଭରତ, ଅଞ୍ଜଳି ହସ୍ତ ଓ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, "ତୁମେ ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତପସ୍ଵୀ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର; ଏମିତି ଜଣେ କେମିତି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରିବେ? ମୁଁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନି, ଏବଂ ତୁମେ ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ଦୋଷରେ ଦୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପିତୃମାତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ସଦା ମାନ୍ୟ, ବିଶେଷ କରି ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ଓ ଶିଷ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ। ଯେପରି ସାଧୁମାନେ ନାରୀ, ପୁତ୍ର, ଓ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ତୁମକୁ ବୁଝ। ମୁଁ କାଠର ଛାଲ ଓ କଳା ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବି କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ହେବି—ସେ ସବୁ ପିତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେପରି ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତାମାତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛି, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି କିପରି କରିପାରିବି? ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ କାଠର ଛାଲ ପିନ୍ଧି ରହିବି। ଏହିପରି ଭାଗ ବଣ୍ଟନ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିଲେ, ରାଜା ଆଦେଶ ଦେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ସେଇ ତୁମର ପିତା, ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ଲୋକାଚାର୍ଯ୍ୟ, ସେଇ ଅଧିକାରୀ; ତାଙ୍କ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଶ ତୁମେ ଉପଭୋଗ କର। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରହିବି, ଏହା ମୋ ମହାନ୍ତ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ। ମୋର ପିତା ଯାହା କହିଥିଲେ, ତାହା ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରେ, ଏହି ତ୍ରିଲୋକର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହା ପାଖରେ ଗୁଣ୍ୟ ନୁହେଁ।" ଏପରି ଭାବେ ମହାନ୍ତ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୧୦୪ତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହିପରି ଦ୍ୱୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ, ସେଇ ସିଂହସଦୃଶ ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ରାତି ଅତିବାହିତ କଲେ। ପରେ, ଉଷା ହେବା ସହିତ ଭାଇମାନେ ବନ୍ଧୁଗଣ ସହିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ତୀରେ ପୂର୍ବାହ୍ନିକ କ୍ରିୟା ଓ ଜପ କରି, ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଚୁପଚାପ ବସିଲେ, କେହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଭରତ, ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ, ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। "ମୋର ମାତା ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ଓ ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର। ଯେପରି ବଡ଼ ଜଳପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଏହି ଅପାର ରାଜ୍ୟ କେବଳ ତୁମେ ଛାଡ଼ି କେହି ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଘୋଡ଼ାର ଗତି କିମ୍ବା ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଉଡ଼ାଣ ପଛୁଆଁ ଚଲିହେବା କଠିନ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚିପାରୁନି, ହେ ରାଜନ୍। ଯେଉଁ ଲୋକ ସଦା ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚେ, ସେ ହେଉଛି ସହଜ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚିବା କଠିନ। ଯେପରି ଏକ ବୃକ୍ଷ ମଣିଷ ଲଗାଇ ଚାଷ କରି, ଏହା ଦୂର୍ବଳ ଲୋକ ପାଇଁ ଚଢ଼ିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ ହୁଏ, ତେଣୁ ଯଦି ସେ ବୃକ୍ଷ ଫୁଲେ କିନ୍ତୁ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ, ତେବେ ଲଗାଇଥିବା ଲୋକ ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିପାରେନି। ଏହି ଉପମା ହେଉଛି, ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ଏହାର ଅର୍ଥ ବୁଝ। ଯଦି ତୁମେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ଆମ ଉପରେ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଳ୍ପୀ ଓ ସମସ୍ତ ପୌରଜନ ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁଅଜୟ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖନ୍ତୁ। ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ତୁମ ଯାତ୍ରାରେ ଗଜନାଦ କରନ୍ତୁ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ, ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।