ପୂର୍ବ ସର୍ଗର ଶେଷରେ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପରିବାର ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ଅରଣ୍ୟବାସ ଜୀବନ ଚାଲୁଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—"ଭାଇ, ତୁମେ ଏପରି ବଢ଼ିଆ ଗୁଣ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ବଡ଼ମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଗାଧ ଭକ୍ତି ରଖ, କିନ୍ତୁ କଠିନ ବାସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଜଟା ଧାରଣ କରି, ଏଠିକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠିକୁ ପହଞ୍ଚିଛ? ସବୁ କଥା ମୋତେ ଖୋଲାସା କର।" ତାପରେ କୌଶଲ୍ୟାନନ୍ଦନ, କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭାରତ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—"ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ମୋର ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପଲ୍ୟରେ, ସେ ଏମିତି ଦୁଷ୍କର ଅପରାଧ କରିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲା। ମୋର ମାତା, ରାଜ୍ୟ ଲାଭରୁ ବଞ୍ଚିତ ଓ ବିଧବା ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ତପି ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପତିତ ହେବେ।" "ଏହିପରି ଦୁଃଖଦ ସମୟରେ, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ ହୋଇ, ତୁମର କୃପା ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। ଆଜି ମଘବାନଙ୍କ ପରି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର। ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତ ପୌରଜନ ଓ ବିଧବା ମାନେ ତୁମର କୃପା ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନେଙ୍କୁ ଖୁସି କର। ଭୂମି ତୁମେ ନାଥ ହେଲେ, ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ଶରତ୍ ରାତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବା ପରି, ଆଉ ବିଧବା ରହିବ ନାହିଁ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତୁମ ପାଖରେ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ଭାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଦାସ ଭାବେ ମୋତେ ଦୟା କର।" "ପୁରାତନ ଓ ପୈତୃକ ରୀତିରେ ଯେଉଁପରି ରାଜ୍ୟ ଚାଲିଛି, ତାହାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଏପରି କହି, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ଧରି ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇଲେ। ଭାଇ ଭାରତଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ—"ତୁମେ ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତପସ୍ୱୀ ଓ ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ରର ଅଧିକାରୀ। ଏପରି ଜନ୍ମର ଲୋକ କେବେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅପରାଧ କରିପାରିବେ କି? ମୁଁ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ। ତୁମେ ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଦୋଷ ଦେଉ ନାହିଁ।" "ପ୍ରାଚୀନ ରୀତିରେ, ବଡ଼ମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ସଦା ମାନ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍—ବିଶେଷକରି ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର ଓ ଶିଷ୍ୟ ମାନେ ପାଇଁ। ଏହି ଜଗତରେ ଯେପରି ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀୟ ଲୋକ ମାତା, ପିତା ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଗଣନା କରନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ବୁଝ।" "ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରୁଛି କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ହେଉଛି—ସେଇ ପିତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ। ଯେପରି ଲୋକ ପିତାଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେପରି ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ଦୁଇଜଣ ଧର୍ମପରାୟଣ ପିତାମାତା ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ କିପରି ତାହାକୁ ଅମାନ୍ୟ କରିପାରିବି? ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର, ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଚିରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ରହିବି।" "ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଜନମାନ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ ଏଭଳି ବିଭାଜନ କରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ସେ ରାଜା, ତୁମ ପିତା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜଗତର ଶିକ୍ଷକ, ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ତୁମେ ତୁମ ଅଂଶ ଉପଭୋଗ କର। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରହି, ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଶକୁ ଉପଭୋଗ କରିବି। ମୋର ପିତା ଯାହା କହିଥିଲେ, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନ୍ଦିର ମନେ କରେ—ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକଅଧିପତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନୁହେଁ।" ଏହିପରି କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାତିଟି ଦୁଃଖ ଭରା ମନେ ଆଣି ଗଲା। ପ୍ରଭାତ ହେଲା ପରେ, ଭାଇମାନେ ଓ ସହଯୋଗୀମାନେ ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ, ନିୟମିତ କ୍ରିୟା କରି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତେ ଚୁପ୍ଚାପ୍ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭାରତ ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଏମିତି କହିଲେ— "ମୋର ମାତା ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାଧା ବିନା ଏହା ଉପଭୋଗ କର। ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ବାହାରିଯିବା ଜଳପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ବନ୍ଧ ପରି, ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ କେହି ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଘୋଡ଼ାର ତୀବ୍ର ଗତି କିମ୍ବା ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଉଡ଼ାଣ ପଛେ ପଛେ ଯିବା ଯେପରି ଅସମ୍ଭବ, ମୁଁ ତୁମର ମହତ୍ତ୍ୱ ପଛେ ପଛେ ଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ।" "ଯେଉଁ ଲୋକ ସଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ, ସେ ସହଜରେ ବଞ୍ଚିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା କଠିନ। ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଏକ ଗଛ ଲଗାଇ ଚାଷ କରେ, ଏବଂ ସେ ଗଛ ବଡ଼ ହୋଇ କଠିନ ତଣ୍ଡ ହେବାରୁ ଛୋଟ ଲୋକ ପାଇଁ ଚଢ଼ିବା ଅସମ୍ଭବ ହୁଏ, ଏପରି ଗଛ ଫୁଲେ କିନ୍ତୁ ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଲଗାଇଥିବା ମଣିଷ ତାହାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ।" "ଏହି ଉପମା ତୁମେ ବୁଝ; ଯଦି ତୁମେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ଆମ ଉପରେ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆୟୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ପୌରଜନ, ଦୁଶ୍ମନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଜୟ ଏବଂ ରବିପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜ୍ୟରେ ତୁମକୁ ଦେଖନ୍ତୁ।" ଏହିପରି ଭାବରେ ଭାରତ ଓ ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୟା, ଦୁଃଖ, ନିଷ୍ଠା ଓ ଧର୍ମ ଭରା ସମ୍ବାଦ ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ପରସ୍ପର ପ୍ରେମ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଦର ବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଥିଲା।