ଏହି ଦିନ, ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେହିପରି ରାମ, ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ ମୁଖମଣ୍ଡଳରେ, ପୂଜାରିଙ୍କ ପାଦ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ନମି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଲେ। ପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ତାଙ୍କର ଅଗ୍ରଜ ଭାଇଙ୍କ ପାଖରେ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ନାଗରିକ, ସେନାପତି ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ସହିତ ବସିଲେ। ଏଭଳି ବସିଥିବା ଭରତ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ହାତ ଜୋଡି, ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ସମ୍ମିଳିତ ସଭାରେ ଏହି ସମୟରେ ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମ ନେଲା—ଭରତ ଆଜି ରାଘବଙ୍କୁ ନମି କ’ଣ କହିବେ? ଏଠାରେ ରାଘବ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଶୈଳୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ଏବଂ ସାଥିମାନେ ସହିତ ସଭାରେ ତିନି ଅଗ୍ନିପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇ ବସିଥିଲେ। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ତୃତୀୟ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାମ ତାଙ୍କର ଅଗ୍ରଜନିଷ୍ଠ ଭାଇକୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—“ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ କି ତୁମେ କ’ଣ କହିଛ? କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚମ୍ପା କବଚ ଏବଂ ଜଟା ଧାରଣ କରି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଜିନ ଏବଂ ଜଟା ପିନ୍ଧି ରାଜ୍ୟ ଛାଡି ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ? ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ।” କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ, ହାତ ଜୋଡି ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ, ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ—“ଆମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତା, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦ୍ର, ଜୀବନ ଛାଡି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି। ଏକ ମହିଳା, ମୋ ମା କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ଆପଣ, ସେ ବଡ଼ ଅପରାଧ କରି ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି। ମୋ ମା, ରାଜ୍ୟର ଫଳ ହରାଇ, ବିଧବା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଜଳି, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡ଼ିବେ। ତେଣୁ, ଆପଣଙ୍କର ଦାସ ଭାବରେ ମୋର ବିନୟ; ଆଜି ମଘବନଙ୍କ ପରି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଏବଂ ବିଧବା ମାମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଦୟାର ଅର୍ହତା। ତେଣୁ, ଆପଣ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମିତ୍ରମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ। ଭୂମି ଆପଣଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ହେଇ, ଅଶୋକ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଶୁଭ୍ର ଶରତ ରାତିପରି, ବିଧବା ନହେଉ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି; ମୁଁ ଭାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଏବଂ ଦାସ ଭାବରେ, ଆପଣ ମୋତେ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଏହି ନିତ୍ୟ ଏବଂ ପୂର୍ବଜ ରାଜ୍ୟ ଚକ୍ରକୁ ଲঙ্ঘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯାହା ସଦା ମାନ୍ୟ ହୋଇଛି।” ଏହିପରି କହି, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ, ପୁନି ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ମୁଣ୍ଡ ଲାଗିଲେ। ଭାଇ ଭରତ, ଅତିକ୍ରୋଧ ହାତୀ ପରି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି କହିଲେ—“ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ, ଧର୍ମମୟ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ଏପରି ଲୋକ କିପରି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅପରାଧ କରିପାରିବ? ମୁଁ ତୁମେ ଏକ ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନି, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ଭାଇ, ତୁମେ ତୁମ ମାକୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ନିର୍ଦୋଷ; ଜେଷ୍ଠମାନେ ଯାହା ଚାହନ୍ତି, ସେହି ଚିକିତ୍ସା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତ୍ନୀ ଏବଂ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିଗରେ, ସଦା ଅନୁସରଣ ହେବା ଉଚିତ। ଯେପରି ନିତ୍ୟ ଲୋକ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି—ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ଶିଷ୍ୟ—ସେହିପରି ତୁମେ ନିଜକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଅରଣ୍ୟରେ ଚମ୍ପା କବଚ ଏବଂ ଅଜିନ ପିନ୍ଧି ବସିବାକୁ ହେଉ, ବା ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ହେଉ—ଏହା ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ। ଯେପରି ନିତ୍ୟ ଲୋକରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି, ତେଣୁ ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ। ରାଘବ, ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତାମାତା ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ କିପରି ଅନ୍ୟଥା କରିପାରିବି? ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଚମ୍ପା କବଚ ପିନ୍ଧି ବସିବି। ଏପରି ଜନମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ଥିବା ସମୟରେ, ବଡ଼ ରାଜା ନିଜ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ରାଜା, ତୁମର ପିତା, ଧର୍ମମୟ ଏବଂ ଲୋକଶିକ୍ଷକ, ଅଧିକାରୀ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଶ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଶ ମୁଁ ଚଉଦ ଅବଧି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଉପଭୋଗ କରିବି। ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତା, ଲୋକମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ, ଦେବତାମାନେ ପରି, ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନିବି, ଏକାଧିକ ଜଗତର ଶାସନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।” ଏହି ଭଳି, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନରମାନେ, ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଆବୃତ, ଦୁଃଖରେ ରାତି କାଟିଲେ। ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ଉଷା ଚମକିଲା, ଭାଇମାନେ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀରେ ପ୍ରଭାତ ପୂଜା ଏବଂ ପାଠ କରି, ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଚୁପଚାପ ବସିଲେ; କେହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଭରତ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ ମା ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଉଛି—ସ୍ବେଚ୍ଛାରେ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ। ଏହି ବିସ୍ତୃତ ରାଜ୍ୟ, ଉପରେ ଜଳ ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗି ଲାଗିଥିବା ପରି, ଆପଣ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କେହି ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଘୋଡାର ଗତି କିମ୍ବା ଗରୁଡର ଉଡ଼ା ଅନୁସରଣ କରିବା ଅସମ୍ଭବ, ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ମାର୍ଗକୁ ମୁଁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ରାଜନ।” ଏହି ଭଳି, ମହାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ତୃତୀୟ ପଞ୍ଚସତ ସର୍ଗ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ଶେଷ ହେଲା।