ବିଦେହରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ବୁହା, ଓ ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୀତା କିପରି ଏହି ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି? ତାଙ୍କ ମୁହଁଟିକୁ ଦେଖିଲେ ମନେ ହୁଏ, ଯେପରି ରବିର ତାପରେ ପତିତ ଅରବିନ୍ଦ, ଜଳର ଅଭାବରେ ଶୁଷ୍କ ଶାଳୁକ, ଧୂଳିରେ ମାନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିବା ସୁନା, କିମ୍ବା ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା। ଓ ବୈଦେହୀ, ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ୁଛି, ଯେପରି ଇନ୍ଦନ ଜଳିଯାଏ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଦୁଃଖ ମୋ ମନକୁ ତାପି ଦେଉଛି। ଏପରି ଭାବେ ତାଙ୍କ ମାତା ଶୋକରେ କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ବଡ଼ଭାଇ ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମାନ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରି ବସିଲେ। ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ, ନାଗରିକ, ସେନା ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କ ଭାଇ ପାଖରେ ବସିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ବସି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ସମ୍ମିଳିତ ସଭାରେ ମହାନ ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମ ନେଲା—ଭରତ ଆଜି କ'ଣ କହିବେ ରାଘବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି? ସେଠାରେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାଘବ, ଶୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ଘେରିଥିବା ସଭାରେ ତିନି ଅଗ୍ନି ସହ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରୁଥିବା ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଅନୁସ୍ମରଣ କରାଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଶ୍ରୀମୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୧୦୩ତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ବଡ଼ମାନ୍ୟତା ଦେଉଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—"ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ତୁମେ କ'ଣ କହିଛ? କାହିଁକି ତୁମେ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ବାର୍କ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି ଏଠାକୁ ଆସିଛ?" "କିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚମର ଚର୍ମ ଓ ଜଟାଧାରୀ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ? ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ।" ଏପରି ମହାତ୍ମା କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜଙ୍କ କଥାରେ, କୈକେୟୀ ନନ୍ଦନ ଭରତ, ହାତ ଜୋଡି ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଏମିତି କହିଲେ—"ଆମ ମହାନ ବାପା, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଜନନୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଶତ୍ରୁଦମନ, ସେ ଏହି ମହାପାପ କରିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ନଶ୍ଟ କଲା। ମୋର ମା, ରାଜ୍ୟ ଫଳରୁ ବଞ୍ଚିତ, ବିଧବା ଓ ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡ଼ିବେ। ତେଣୁ, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ ଭାବେ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ଆଜି ମଘବାନଙ୍କ ଭଳି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର। ଏହି ସମସ୍ତ ପୌରଜନ, ବିଧବା ମାନେ ତୁମ ଦୟା ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ। ତେଣୁ, ମାନ୍ୟତା ଦେଇ, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର ଓ ମିତ୍ରମାନେ ଖୁସି ହେଉ। ପୃଥିବୀ ତୁମେ ନାଥ ହେଲେ ଆଉ ବିଧବା ରହିବନି, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ରାତି ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ଭାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଦାସ ଭାବେ ତୁମେ ମୋତେ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଓ ପୂର୍ବଜ ପ୍ରଥା ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭରତ ଆଉଥରେ ଆଖିରେ ଲୁହ ନେଇ ପ୍ରଣାମ ସହ ରାମଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ—"ତୁମେ ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଗୁଣବାନ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ, ଏପରି ଲୋକ କେମିତି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରିବେ? ମୁଁ ତୁମରେ କିଛି ଦୋଷ ଦେଖୁନି, ନ ତୁମେ ତୁମ ମାକୁ ଅବିବେକରେ ଦୋଷାରୋପ କରିବା ଉଚିତ। ଓ ଧୀର, ଜେଉଁଥିରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅ ମାନେ ସମ୍ପର୍କରେ, ସେଠି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଓ ସୁମୃଦୁ, ଯେପରି ଲୋକ ଜଗତରେ ନାରୀ, ପୁତ୍ର ଓ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ବୁଝ। ଅରଣ୍ୟରେ ବାର୍କ ଓ କୃଷ୍ଣାଜିନ ପିନ୍ଧି ବା ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ଭାବେ ଯେଉଁଠି ରହିବାକୁ ପାଇଁ ବଡ଼ମାନ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ଏହା ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା। ଯେପରି ଜଗତେ ସମ୍ମାନିତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତାଙ୍କୁ ଆଦର ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଦର ଦେବା ଉଚିତ। ରାଘବ, ଯେଉଁଠି ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତାମାତା ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ କିପରି ଅନ୍ୟଥା କରିପାରିବି? ତୁମେ ଜଗତେ ସମ୍ମାନିତ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର, ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବାର୍କ ପିନ୍ଧି ରହିବି। ଏହିଭଳି ଜନସାମ୍ନାରେ ବିଭାଜନ କରି, ମହାନ ରାଜା ନିଜ ଆଦେଶ ଦେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ସେ ରାଜା, ତୁମ ବାପା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜଗତର ଗୁରୁ, ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ତୁମେ ତୁମ ଅଂଶ ଉପଭୋଗ କର। ସୁମୃଦୁ, ଚୌଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରହିବି ଓ ମୋ ମହାତ୍ମା ବାପା ଦେଇଥିବା ଅଂଶ ଉପଭୋଗ କରିବି। ମୋ ବଡ଼ ବାପା, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭଳି ଯେଉଁ ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେଇ ଉତ୍ତମ ମାନିବି, ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷିତ ନୁହେଁ।" ଏଭଳି ଶ୍ରୀମୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୧୦୪ତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହିପରି, ସେ ସିଂହପ୍ରତିମାନ ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ମିତ୍ରମାନେ ଘେରିଥିବା ସମୟରେ, ଦୁଃଖରେ ରାତି ବିତିଗଲା। ରାତି ଶେଷ ହୋଇ, ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ତୁମ ଭାଇମାନେ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଜପ କରି, ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ।