କୌଶଲ୍ୟା ଜଣେ ଜନନୀ ଯେପରି ତାଙ୍କର ଝିଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେହିଭଳି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ବୁକୁକୁ ଲଗାଇ ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ିଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ କିପରି ତୁମେ ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲା? ତୁମେ ତ ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କର ବହୁଁ, ଓ ରାମଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ! ତୁମ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ମୁହଁ ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଜଳିଯାଇଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି, ଜଳହୀନ କୁମୁଦ ଭଳି, ଧୂଳିରେ ମଲିନ ହୋଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି, ବା ମେଘାବୃତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ହେ ବୈଦେହୀ, ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ୁଛି, ଅପମୂଳ୍ୟର ଦୁଃଖ ମୋକୁ ତାପି ଦେଉଛି।” ଏପରି ଦୁଃଖ ପୁର୍ଣ୍ଣ କଥା କହୁଥିବା ସମୟରେ, ରାମ, ଭରତଙ୍କ ଭାଇ, ମୁନିବର ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କର ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେହିପରି ରାମ ମୁନିବରଙ୍କ ଚରଣ ଧରି ବସିଲେ। ଏହାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ତାଙ୍କର ଭାଇଙ୍କ ନିକଟରେ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ, ପ୍ରମୁଖ ନାଗରିକ, ସେନା ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ସହ ବସିଲେ। ଏଭଳି ବସିଥିବା ଭରତ ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମିଗଲା— ଏହି ଭାବରେ ଭକ୍ତିସହିତ ନମସ୍କାର କରି ଭରତ ଆଜି କଣ କହିବେ? ଏଠି ରାଘବ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ସହ ବନ୍ଧୁମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ସଭାରେ ତିନିଟି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଭଳି ଉଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ସଭା ଓ ଦୁଃଖରେ ଏକ ରାତି କଟିଗଲା। ପରେ, ରାମ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ଭାଇ, ତୁମେ ଏଠି କେଉଁ କଥା କହିଛ? କିପାଇଁ ତୁମେ ତ୍ୱକ୍ ଚୀର ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି ଏଠିକୁ ଆସିଛ? କିପାଇଁ ତୁମେ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଏଠିକୁ ପହଞ୍ଚିଲ? ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ।” ଏପରି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକୟୀ ପୁତ୍ର ଭରତ ହାତ ଜୋଡି ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ଆମ ପିତା ମହାନ କଷ୍ଟ ନେଇ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଜନନୀ କୈକୟୀଙ୍କ ଚାପରେ ସେଉଁଠି ଏହି ମହାପାପ କରିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ସମ୍ମାନ ନଷ୍ଟ କଲା। ମୋର ମାଆ, ରାଜ୍ୟର ଫଳ ହରାଇ, ବିଧବା ଓ ଦୁଃଖରେ ଜଳି ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡ଼ିବେ। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ଯେପରି ମଘବାନଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ବିଧବା ମାଆମାନେ ତୁମ ଦୟାର ଅର୍ହ। ତେଣୁ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କର। ଏମିତି ହେଲେ ପୃଥିବୀ ତୁମେ ରାଜା ହେଲେ ବିଧବା ରହିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ସ୍ପଟିକ ଚନ୍ଦ୍ର ଶରତ୍ ରାତିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି— ଭାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଦାସ ଭାବେ ମୋତେ ଦୟା କର। ଏହି ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ପ୍ରଜାପରମ୍ପରା ଯାହା ସଦା ସମ୍ମାନିତ, ତାହା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏପରି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଅଞ୍ଜଳି ରେ ଆଖିରେ ଲୁହ ନେଇ ଆଦର ସହିତ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ମୁଣ୍ଡ ଦେଇ ଧରିଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ବୁକୁକୁ ଲଗାଇ କହିଲେ— “ତୁମେ ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ; ଏପରି ଲୋକ କିପରି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରିବେ? ମୁଁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମେ ତୁମ ମାଆଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଜଗତରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଯେପରି ମାଆ, ପୁଅ, ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି, ସେହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ବୁଝ। ଆମ ପିତା ଯେଉଁଠି ରଖିଛନ୍ତି, ବନରେ ଚୀର ବାସ୍ତ୍ର, ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ବସିବା କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ଭାବେ ରହିବା— ସେଠି ରହିବା ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଯେପରି ପିତାଙ୍କ ଉପରେ ସମ୍ମାନ ରହିଛି, ସେପରି ମାଆଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ରହିବା ଉଚିତ। ମୋତେ ଏହି ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମାତାପିତା ବନକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ କିପରି ତାହା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବି? ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ ଧର, ମୁଁ ବନରେ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ବସିବି। ଏହି ଭାଗବଣ୍ଟି ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କରାଯାଇଛି, ରାଜା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ସେଇ ରାଜା, ତୁମ ପିତା, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଜଗତ୍ର ଗୁରୁ, ତାଙ୍କ ଦେଇଥିବା ଭାଗ ଉପଭୋଗ କର। ମୁଁ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରହି, ପିତାଙ୍କ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଶ ଉପଭୋଗ କରିବି। ମୋର ପିତା ଯେଉଁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେଠାରେ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖିବି, ଏହି ତିନି ଲୋକର ସମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହା ସମାନ ନୁହେଁ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଉତ୍ସୁକତାରେ ସେଇ ସିଂହପ୍ରତିମାନବମାନେ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ଏକ ଦୁଃଖରାତ୍ରି ଅତିତ କଲେ।