ଏହି ସମୟରେ ଏକ ପ୍ରଚଳିତ ଲୋକକଥା ରାମଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଲାଗିଲା—ମନେ ଯେ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେମିତି ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ସେମିତି ତାଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରଣାରେ, ତାଙ୍କ ସହପତ୍ନୀମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, କୌସଲ୍ୟା ଏତେ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଅରଣ୍ୟର ଆଶ୍ରମରେ ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁ ଦেৱତା ଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡିଛି ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ। ଏଉଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଳାସ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ତାଙ୍କ ମାତାମାନେ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ଅଶ୍ରୁ ବିପ୍ରବାହ କରିଲେ। ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟଘ୍ର ଓ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏକାଗ୍ର, ଉଠି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ମାତାମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ସେମାନେ, ନରୀମାନେ, ତାଙ୍କର ମୃଦୁ ଓ କୋମଳ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ପିଠର ଧୂଳିକୁ ହଳକା ଭାବରେ ପଛାଇଲେ। ସୌମିତ୍ରି ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ମାତାମାନେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ପରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ସମ୍ମାନ ପୂର୍ବକ ଏକ ଏକ କରି ନମସ୍କାର କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯାହାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ରହିଛି, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଯେତିକି ସ୍ନେହ କରିଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ସ୍ନେହ ଦେଲେ। ସୀତା, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ନୟନ ନିମ୍ନ କରି, ତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁଆମାନଙ୍କର ପାଦ ଛୁଇଁ ଦେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। କୌସଲ୍ୟା, ଜଣେ ମା ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଆଲିଂଗନ କରୁଥିବା ପରି, ଦୁଃଖରେ ଭରି ସୀତାକୁ କଥା କହିଲେ, ଯିଏ ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ନିରାଶ ହୋଇଯାଇଛି। କୌସଲ୍ୟା ଚିନ୍ତା କରିଲେ—ସୀତା, ଯିଏ ମିଥିଲା ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁଆ, ରାମଙ୍କ ଜଣେ ପତ୍ନୀ, ଏହି ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ କେମିତି ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡିଛନ୍ତି? ତୁମର ମୁହଁ, ଜଳକୁମୁଦା ଭଳି ଶୁଷ୍କ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି, ଧୂଳିରେ ମ୍ଲାନ ହୋଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ମେଘରେ ଆବୃତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଲାଗୁଛି। ଓ ବୈଦେହୀ, ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ତାର ଇନ୍ଧନକୁ ଜଳାଇ ଦେଉଛି, ଏହି ଅପରାଧରୁ ଜନିତ ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। ଏପରି ମାତା କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖ ଭାବରେ କହୁଥିବା ବେଳେ, ରାମ, ଭରତଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ଭାଇ, ଗତିବାଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ। ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବ୍ରହସ୍ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି, ରାମ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଶ୍ରୀମୟ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ପ୍ରାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଚରଣ ନମସ୍କାର କରି ତାଙ୍କ ସହିତ ବସିଲେ। ଏଥିରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମୁଖ୍ୟ ନଗରବାସୀ, ସେନାମାନେ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଜନମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଲେ। ଏପରି ବସିଥିବା ଭରତ, ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ପରି। ଏହି ସମୟରେ, ମହାସଭାରେ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମ ନେଲା—ଭରତ ଆଜି କଣ କଥା କହିବେ, ରାଘବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପରେ? ସେଠାରେ, ରାଘବ, ତଥ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ସଭାରେ ତିନି ଅଗ୍ନି ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରାହିତ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଶ୍ରୀମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ, ଯିଏ ବଡ଼ମାନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ—"ଭାଇ, ତୁମେ କଣ କହିଛ? କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ବାକ ଚୀର ଓ ଜଟା ଧାରଣ କରି ଏଠିକୁ ଆସିଛ? କିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଓ ଜଟା ଧାରଣ କରି ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ? ରାଜ୍ୟ ଛାଡି ଏଠିକୁ ଆସିଛ? ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ।" ଏପରି କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ ହାତ ଜୋଡି ଏବଂ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ କହିଲେ—"ଆମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତା, ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ଶୋକରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି। ଏହା ହେଲା ମୋ ମା କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଏହି ବଡ଼ ପାପ କରି ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି। ମୋ ମା, ରାଜ୍ୟର ଫଳରୁ ବଞ୍ଚିତ ଓ ବିଧବା, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡିବେ। ତେଣୁ, ଆପଣଙ୍କ ସେବକ ଭାବରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦୟା ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ଆଜି ମାଘବନଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପରି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ। ଏହି ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଓ ବିଧବା ମାତାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଦୟାର ଅର୍ହତା। ତେଣୁ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ ଧର୍ମାନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରନ୍ତୁ। ପୃଥିବୀ ଆପଣଙ୍କ ନାଥ ହେବାରେ, ବିଧବା ଭଳି ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଶରତ ରାତି ନିଶ୍ପପ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ଭାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଦାସ ଭାବରେ, ଆପଣ ମୋତେ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଭିତରେ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଓ ପୂର୍ବପୁରୁଷ ନିୟମର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ।" ଏପରି କହି, କୈକେୟୀଙ୍କ ବଳିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଭରତ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ରାମଙ୍କର ପାଦ ଧରି ମୁଣ୍ଡ ରଖିଲେ। ଭରତଙ୍କୁ, ଯିଏ ମଦିରାପାନ କରିଥିବା ହାତୀ ପରି ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ କରୁଥିଲେ, ଦେଖି ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି କହିଲେ—"ତୁମେ ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଗୁଣଗୁଣିତ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ନିଜ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ; ଏପରି ଜଣେ ଲୋକ କେଉଁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କିଛି ଅପରାଧ କରିପାରିବ? ମୁଁ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବାରେ ନିପୁଣ; ତୁମେ ତୁମ ମାକୁ ତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଜେଷ୍ଠମାନ୍ୟମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ସଦା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷ କରି ଯେତେବେଳେ ଏହା ସଠିକ୍ ଜନାନୀ ଓ ପୁତ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ ହୁଏ।