ଭଗ୍ୟବତୀ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାମ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗୁଡି ରୁଟି ଦେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, କୈକେୟୀ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ କହିଲେ—"ମୁଁ କିପରି ଏହି ଦୁଃଖ ସହି ପାରୁଛି? ମୋର ହୃଦୟ କେମିତି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଇ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉନାହିଁ?" ସେଠି ଏହି ପ୍ରଥା ଉପଯୁକ୍ତ ଲାଗିଲା—"ଯେପରି ଲୋକଙ୍କର ଭୋଜନ, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଥାନ୍ତି।" ଏଠି, ଅନ୍ୟ ରାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଏକ ଦେବତା ପରି ଯେଉଁଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଏହି ତ୍ୟାଗ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମାତାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନେକ କାନ୍ଦିଲେ। ରାମ, ମାନବ ସିଂହ ଏବଂ ସତ୍ୟବାନ, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ଚରଣ ଛୁଇଁ ଶୁଭାଶୀଷ ନେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ନରମ ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ମାତାମାନେ ରାମଙ୍କ ପିଛ ଧୂଳି ହଳକାରେ ପୋଛିଦେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ପରେ ଦୀର୍ଘ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ଭଳି ମମତା ଦେଖାଇଲେ। ଶୋକାକୁଳ ସୀତା ମଧ୍ୟ ମାତାମାନଙ୍କ ଚରଣ ଛୁଇଁ, ଅଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଦଢ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଲୁହ ଧରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। କୌଶଲ୍ୟା, ଜଣେ ଦୁଃଖିତ ମାତା ପରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ—"ବିଦେହର ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ବୌହୁ, ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୀତା, ଏହି ଜଙ୍ଗଲର ଏକାକି ଦୁଃଖ କିପରି ଭୋଗୁଛନ୍ତି?" ସେଠି ସେ କହିଲେ, "ତୁମ ମୁହଁ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦାହି ଯାଇଥିବା ପଦ୍ମ ପରି, ମାନିକାର ଫୁଲ ପରି ମୁଝିଯାଇଛି, ଧୂଳିରେ ମଲିନ ସୁନା ପରି, କିମ୍ବା ମେଘ ଢାକିଦେଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଲାଗୁଛି। ହେ ବୈଦେହୀ, ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଉଛି, ଅପମାନର ଦୁଃଖ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ କୌଶଲ୍ୟା କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ବଡ଼ଭାଇ ରାମ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଚରଣ ଛୁଇଁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେପରି ରାମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚ୍ୟ ଅଗ୍ନି ସମାନ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଚରଣ ଧରି ବସିଲେ। ଏଠି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବର୍ହତ, ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ, ନାଗରିକ ଓ ସେନାସହିତ ତାଙ୍କ ଦାଦା ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଲେ। ବର୍ହତ ଦୀର୍ଘ ଭକ୍ତି ସହ ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ ଚାହିଁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ସେଠି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ—"ବର୍ହତ ଏ ଦିନ ରାଘବଙ୍କୁ କ'ଣ କହିବେ?" ଏହାପରେ, ରାଘବ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବର୍ହତ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ସଭାରେ ଏମିତି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ, ଯେପରି ତିନି ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କ ପ୍ରହିତମାନେ ସହିତ ଜଳୁଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଗୌରବମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହାପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ବର୍ହତଙ୍କୁ, ଯିଏ ବଡ଼ମାନ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ କ'ଣ କହିଛ? କିପାଇଁ ତୁମେ ଏଠାରେ ଚମର ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି ଆସିଛ? କିପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ? ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ।" ଏହିପରି ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ବର୍ହତ ହାତ ଜୋଡି ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ କହିଲେ—"ଆମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତା, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ମୋର ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ସେ ଏଏ ଦୁଃଖଦାୟକ ପାପ କରିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ନଷ୍ଟ କଲା। ସେ, ରାଜ୍ୟର ଫଳ ହାରାଇ, ବିଧବା ଏବଂ ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡ଼ିବେ। ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ତୁମର ସେବକ ଭାବେ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହୁଁଛି—ତୁମେ ଆଜି ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହେଅ, ଯେପରି ମଘବାନ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ବିଧବା ମାତାମାନେ ତୁମ କୃପାର ଅର୍ହ। ଏହିପରି, ଧର୍ମମାନ୍ୟ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର, ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ସୁଖୀ କର। ଭୂମି ତୁମେ ରାଜା ହେଲେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ରାତି ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି ବିଧବା ନ ରୁହୁ। ଏହି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ଭାଇ, ଶିଷ୍ୟ, ଓ ସେବକ ଭାବେ ମୋତେ ଦୟା କର। ଏହିପରି, ମହାପୁରୁଷ, ଏହି ଚିରଂପରମ୍ପରା ରାଜ୍ୟ ଚକ୍ର କୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଏପରି କହି, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ବର୍ହତ ଲୁହ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ପୁନି ରାମଙ୍କ ପାଦ ଧରି ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇ ବର୍ହତଙ୍କୁ, ଯିଏ ପୁଣିପୁଣି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଦେଉଥିଲେ, ଏକ ମଦମାସ୍ତ ହାତୀ ପରି, ଦେଖି ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ—"ତୁମେ ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ସଂଯମୀ; ଏପରି ଲୋକ କିପରି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅପରାଧ କରିପାରିବେ? ମୁଁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମେ ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ନିର୍ମଳ ଜନ, ଜେଉଁଠି ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ମାନିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ନୀତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଶ୍ରୀମାନା, ପୁତ୍ର, ଓ ଶିଷ୍ୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଉଛୁ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ବୁଝ। ମୁଁ କେଉଁଠି ରହିବି—ଅରଣ୍ୟରେ ଚମର ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ଭାବେ—ଏହା ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।" ଏପରି ଭାବୁକ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ମୂଳ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଗଂଭୀର ଅଧ୍ୟାୟ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା।