ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀ କୌଶଳ୍ୟା ଭାବୁଛନ୍ତି—ଏହି ଜଗତରେ ମୋ ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଏତେ ବେଦନାଦାୟକ ଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ: ଏହି ଭଳି ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଡ଼ି ଫଳ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗୁଡ଼ି ପିଠା ଦେଉଥିବା ଦେଖି, ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରୁ ଏକ ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗି ଯିବାକୁ କିପରି ନାହିଁ? ଏହି ଜଗତର ଏକ କଥା ମୋତେ ଏବେ ଏକଦମ ସତ୍ୟ ଲାଗୁଛି: ଯେମିତି ମଣିଷର ଖାଦ୍ୟ, ସେମିତି ତାଙ୍କୁ ଅଧିପତି କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ। ତାପରେ, ଅନ୍ୟ ସହପତ୍ନୀମାନେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଏତେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ଦେଖି ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ ଓ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁ ଭଳି ଦେବତା ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡିଛନ୍ତି। ଏହି ଭଳି ଏକ ଦେବତା ସମାନ ରାମ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମାତାମାନେ ବେଦନାରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଜୋର ଜୋରରେ କାନ୍ଦିବା ଆରମ୍ଭ କରିଲେ। ପରେ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରୁ ସିଂହ ସମାନ ଓ ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ରାମ ଉଠି ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ। ମାତାମାନେ ତାଙ୍କର ମୃଦୁ ଓ କମଳ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ପିଠ ଉପରୁ ଧୁଳିକୁ ସାବଧାନରେ ପଞ୍ଚିଦେଲେ। ସାଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ରାମ ପରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇଲେ। ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଦଶରଥଙ୍କ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହି ଭଳି ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେତେ ମମତା ଦେଉଥିଲେ, ସେତେ ଦେଇଲେ। ସୀତା ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତାଙ୍କର ସାସୁମାନେଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ନିଆଁ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଜଣାଇ, ଜଣେ ମା ତାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ଭଳି, ଅତି କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ ସୀତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। "ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ରବଧୁ, ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୀତା କିପରି ଏହି ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ପଡିଛି?" "ତୁମର ମୁହଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତପି ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମ, ଶୁଷ୍କ ନୀଳପଦ୍ମ, ଧୁଳିରେ ମାନ୍ଦ ହୋଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ, କିମ୍ବା ମେଘରେ ଆଛାଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି।" "ହେ ବୈଦେହୀ, ତୁମର ମୁହଁ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଉଛି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ତାର ଇନ୍ଧନକୁ ଦହି ଦେଇଥାଏ, ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଦେଉଛି।" ଏପରି ବେଦନାରେ ମାତା କୌଶଳ୍ୟା କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ରାମ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ। ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ର ମାନ୍ୟ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ଭଳି, ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭା ଓ ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ପୂଜାର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଅଗ୍ନି ସମାନ ପ୍ରିଷ୍ଟ ଉପରେ ବସିଲେ। ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ ତାଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଲେ, ସହିତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ନାଗରିକ ଓ ସେନାପତିମାନେ, ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ବୁଝିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି ବସିଥିବା ବେଳେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ ହାତ ଜୋଡି ଭବ୍ୟ ଭାବରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ସଭାରେ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା—ଭାରତ ଆଜି କଣ କଥା କହିବେ, ରାଘବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ପରେ? ସଭାରେ ରାଘବ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ତଥା ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହିପରି ତିନି ଅଗ୍ନି ସମାନ ଦୀପ୍ତିରେ ଚମକୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଏୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶ୍ରୀମୟ ଏକ ଶତ ତୃତୀୟ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏହାପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଅନୁଜ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯିଏ ଜେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। "ଭାରତ, ତୁମେ କଣ କହିଛ? କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚମ୍ଡା ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚମ୍ଡା ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛ? ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ।" କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାରତ ହାତ ଜୋଡି ଏକାଗ୍ରତାରେ କହିଲେ— "ମୋର ପିତା, ଏକ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ବେଦନାରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ମୋ ମା କୈକେୟୀଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଏହି ବଡ଼ ଅପରାଧ କଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲା। ମୋ ମା, ରାଜ୍ୟର ଫଳରୁ ବଞ୍ଚିତ, ବିଧବା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡିବେ। ଏହିପରି, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ୍ୟରେ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହୁଁଛି; ଆଜି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର, ଯେପରି ମଘବନ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ବିଧବା ମାତାମାନେ ତୁମର କୃପା ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହିପରି, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ତୁମ ମିତ୍ରମାନେଙ୍କୁ ଖୁସି କର। ପୃଥିବୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ନାଥ ହେଲେ, ଏକାକୀ ନ ରହିବ, ଯେପରି ଶରତ ରାତି ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଚମକୁଥାଏ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ଭାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଦାସ ସମାନ ହୋଇ, ତୁମେ ମୋତେ କୃପା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ନରସିଂହ, ଏହି ଚିରଯାତ୍ରା ଓ ଆଦି ଆନ୍ଧା ଚକ୍ରକୁ, ଯାହା ସଦା ସମ୍ମାନିତ, ତୁମେ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି କହି, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାରତ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଦେଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଭାଇ ଭାରତ ମାଦମତ୍ତ ହାତୀ ସମାନ ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ କରୁଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ— "ତୁମେ ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଗୁଣୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ଏପରି ମଣିଷ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କିପରି ଅପରାଧ କରିପାରିବ?" "ମୁଁ ତୁମରେ କିଛି ଅପରାଧ ଦେଖୁନାହିଁ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ; ତୁମେ ତୁମ ମାକୁ ତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନରେ ଦୋଷ ଦେଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ନିର୍ମଳ ଭାରତ, ବଡ଼ମାନ୍ୟାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ସଦା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ।