ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ହେବାକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦର୍ଭା ଘାସର ତିରେ, ଭୂମିରେ ରାମଙ୍କ ପତି ଛାଡି ଦେଇଥିବା ଇଙ୍ଗୁଦି ମାନ୍ଦା ଦେଖିଲେ କୌଶଲ୍ୟା, ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ। ଏହି ଭୂମିରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୋକରେ, ଯାହା ରଖିଥିଲେ, ଦେଖି କୌଶଲ୍ୟା ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଜନାନୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି ଦେଖ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ନାଥଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇଛନ୍ତି; ରାଘବ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଭାବରେ ଏହି ଦେଇଛନ୍ତି। ଦେବତାଙ୍କ ପରି ମହାନ ରାଜା ପାଇଁ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଯଥାଯଥି ନୁହେଁ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଛନ୍ତି। ଚାରି ଦିଗର ଭୂମି ଶାସନ କରି, ମହେନ୍ଦ୍ର ସମ୍ମାନରେ, ଏହି ପୃଥିବୀର ନାଥ ଏବେ କେମିତି କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଦି ଫଳ ଓ ମାନ୍ଦା ଖାଉଛନ୍ତି? ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଆଉ କୌଣସି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ— ରାମ ଏପରି ସମୃଦ୍ଧି ଅଛି, ତଥାପି ତାଙ୍କ ପିତାକୁ ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗୁଦି ମାନ୍ଦା ଦେଉଥିବା ଦେଖି, ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଲୋକ କଥା ସତ୍ୟ ଲାଗୁଛି— ଯେଉଁପରି ଜନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ସେଉଁପରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଦେବତାମାନେ।" ଏପରି ଦୁଃଖ ଭାବରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ଜନାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଦେବତା ଆକାଶରୁ ପତିଥିବା ପରି। ରାମ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଜନାନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ଲୁହ ଝାଡିଲେ। ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ନିଜ ବାଚନରେ ସତ୍ୟ, ଉଠି ଜନାନୀମାନେଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ମୃଦୁ ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ତାଙ୍କର ଶରୀରର ଧୂଳି ତାଙ୍କୁ ମାନେ ମାନେ ପରିସ୍କାର କଲେ। ସୌମିତ୍ରି ମଧ୍ୟ, ଜନାନୀମାନେଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ରାମ ପରେ ଭବ୍ୟତାରେ ସମ୍ମାନ କରି, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମଙ୍ଗଳଚିହ୍ନ ଅନ୍ୱିତ, ତାଙ୍କୁ ଜନାନୀମାନେ ରାମ ପରି ଆଶିର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଶୋକାକୁଳ ସୀତା ମଧ୍ୟ ଜନାନୀମାନେଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଲୁହ ଭରିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସାମ୍ନାରେ ଦଉଡ଼ି ଦାଣ୍ଡାଇଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, କୌଶଲ୍ୟା ଜନନୀ ତାଙ୍କୁ ଜନନୀ-କନ୍ୟା ପରି ଦୁଃଖ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ— “କେମିତି ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ, ଦୁଃଖରେ, ଭିଦେହ ରାଜାଙ୍କ ଜନ୍ୟ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ଜନ୍ୟ ବହୁ, ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି? ତୁମର ମୁହଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳିଥିବା ପଦ୍ମପରି, ଶୁଷ୍କ ଶାଳିନୀପରି, ଧୂଳିରେ ମଳିଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣପରି, କିମ୍ବା ମେଘରେ ଚାୟା ଦେଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରପରି— ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଏ, ଦୁଃଖରେ ମୋ ମନ ତ୍ରାସିଯାଏ।" ମାତା ଏପରି ଦୁଃଖରେ କଥା କହିବା ସମୟରେ, ବଡ଼ ଭାଇ ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ରାମ ଗଲେ ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ କିପରି ସମ୍ମାନ କରେ, ରାମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାମୟ ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ ଭାବରେ ପ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚରଣ ଗ୍ରହଣ କରି ବସିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ପ୍ରଧାନ ନାଗରିକ, ସେନା, ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ବସିଲେ। ଏପରି ବସି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ ସମ୍ମାନ କରି, ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖେ। ଏହି ମହାସଭାରେ ଏହି ସମୟରେ ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମ ନେଲା— ଭରତ ଆଜି କଣ କଥା କହିବେ, ରାଘବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ପରେ? ଏଠାରେ ରାଘବ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ସଭାରେ ତିନି ଅଗ୍ନି ଓ ପ୍ରସ୍ତର୍ଥିତ ପ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ପରି ଜ୍ୟୋତିରେ ଦେଖାଗଲେ। ଏଠିରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ତୃତୀୟ ସର୍ଗର ଅନ୍ତ। ତାପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଭରତ, ଯିଏ ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ। "ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମେ କଣ କହିଛ, ଏବଂ କି କାରଣରେ, ଚିର ଚର୍ମ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, ଏଠି ଆସିଛ?" "କି କାରଣରେ, କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛ? ତୁମେ ସମସ୍ତ କଥା କହିବା ଉଚିତ।" କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ମହାତ୍ମା ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଯୋଡ଼ା ହାତରେ, ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ କହିଲେ— "ଆମ ବଡ଼ ପିତା, ଅତି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ। ଏକ ନାରୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ମୋ ମା କୈକେୟୀ, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ରାମ, ସେ ଏପରି ମହାପାପ କଲେ, ତାଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନଷ୍ଟ କରି। ସେ, ମୋ ମା, ରାଜ୍ୟ ଫଳ ବଞ୍ଚିତ, ବିଧବା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଜଳି, ଭୟାନକ ନରକକୁ ପଡ଼ିବେ।" "ଏହିଠିରୁ, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ ଭାବରେ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହୁଁ; ମଘବନ ପରି ଆଜି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର। ଏହି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ବିଧବା ଜନାନୀମାନେ ତୁମର କୃପାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହିଠିରୁ, ମାନ୍ୟତା ଓ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର, ତୁମ ସାଥୀମାନେ ଖୁସି ହେଉ। ଭୂମି, ତୁମେ ନାଥ ହେଲେ, ଆଉ ବିଧବା ରହିବ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶରତ ରାତି ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ଭାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଦାସ ଭାବରେ, ତୁମେ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଉ। ଏହିଠିରୁ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ଏହି ଚିର ଓ ପୂର୍ବପରିଚିତ ପ୍ରଜା ଚକ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯାହା ସଦା ସମ୍ମାନିତ।" ଏପରି କହି, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଲୁହ ଭରିତ ଚକ୍ଷୁରେ, ପୁନି ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ।