ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୌସଲ୍ୟା ଏକ ସ୍ନେହମୟ ଧ୍ୱନିରେ କହିଲେ—“ଏଠାରୁ ତୁମ ପୁଅ ସଦା ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଅନ୍ତର ହୀନ ଭାବରେ ଜଳ ଆଣି ଦେଉଛି। ତୁମର ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ ମଧ୍ୟ କେବେ କିଛି ଦୋଷ କରିନାହିଁ; ସେ ଯେଉଁ କାମ କରେ, ସେ କେବଳ ନୀତି ଅନୁସାରେ ଭାଇ ପାଇଁ କରେ। ଆଜି ମଧ୍ୟ, ତୁମର ପୁଅ ଯେଉଁ କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ସେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅନୂଚିତ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।” ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଭୂମିରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଇଙ୍ଗୁଦି ମାନ୍ଦା ଦେଖିଲେ କୌସଲ୍ୟା, ଯାହା ତାଙ୍କ ପତି ଦେଇଥିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ଏହା ଭୂମିରେ ରଖିଥିବା ଦେଖି, ରାଜ୍ୟର ମହିଳାମାନେ ପାଖରେ ଥିବା କୌସଲ୍ୟା କହିଲେ, “ଦେଖ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ମାନ୍ଦା ଉପହାର ଦେଇଛନ୍ତି; ଯଥାଯଥ ନୀତି ଅନୁସାରେ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏପରି ଦିବ୍ୟ ରାଜା, ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ମହେନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଏହି ରାଜା ଚାରି ଦିଗର ଭୂମି ଶାସନ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଜି ଏହି ଇଙ୍ଗୁଦି ଫଳ ଓ ମାନ୍ଦା ଖାଉଛନ୍ତି। ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବା ପ୍ରଥିବୀରେ ମତେ ପ୍ରାୟ କିଛି ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ ଲାଗେନି; ଏପରି ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଏହି ଫଳ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୋ ହୃଦୟ ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭାଙ୍ଗିନାହିଁ। ଏହି ଲୋକକଥା ଏବେ ମତେ ସତ୍ୟ ଲାଗୁଛି—ଯେଉଁପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଖାଦ୍ୟ, ସେଉଁପରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିପତି ଦେବତାମାନେ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ତଳିବା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସହପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେବତା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ରାମ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଥିବା ମାତାମାନେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ। ଆଖି ବଡ଼ ଓ ମୃଦୁ ଉଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ପିଠରୁ ଧୂଳି ମାଛିଦେଲେ। ସୌମିତ୍ରି ମଧ୍ୟ, ମାତାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ରାମ ପରେ ସମ୍ମାନ ପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ସେମାନେ ରାମ ପ୍ରତି ଯେଉଁ ସ୍ନେହ ଦେଉଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସେହି ସ୍ନେହ ଦେଉଥିଲେ। ସୀତା ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଭରିତ, ମାତାମାନେଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଆଖିରେ ଲୁହ ନେଇ ସାମ୍ନାରେ ଉଭା ହେଲେ। କୌସଲ୍ୟା, ଜଣେ ଦୁଃଖିତ ମାତା ପରି ସୀତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଜଣକ ରାଜାଙ୍କ ଜନ୍ୟ, ଦଶରଥଙ୍କ ଶ୍ୱାସ୍ତ୍ରୀ, ରାମଙ୍କ ଜନ୍ୟ, ସୀତା କିପରି ଏପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି? ତୁମର ମୁହଁ ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳି ଯାଇଥିବା ପଦ୍ମ, ଶୁଷ୍କ ଶାଳୁକ, ଧୂଳିରେ ମଲି ଯାଇଥିବା ସୁନା, କିମ୍ବା ମେଘରେ ଆଛାଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଲାଗୁଛି। ଓ ବୈଦେହୀ, ତୁମର ମୁହଁ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଉଛି; ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ବେଦନା ମୋ ହୃଦୟକୁ ତଳିଯାଉଛି।” କୌସଲ୍ୟା ଏପରି ଦୁଃଖରେ କହିଥିବାବେଳେ, ରାମ, ଭରତଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇ, ପ୍ରଜାପତି ସମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଜାରୀଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ତାଙ୍କ ସହ ବସିଲେ। ତେବେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ନଗରବାସୀ, ସେନା ଓ ଧର୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ସହିତ ଭାଇଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଲେ। ଏପରି ବସି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖେ। ସମାବେଶ ହୋଇଥିବା ମହାମାନ୍ୟ ଅସେମ୍ବଲିରେ ଏହି ସମୟରେ ଏକ ବଡ଼ କୁତୁହଳ ଜନ୍ମ ନେଲା—ଭରତ ଆଜି ରାଘବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କଣ କହିବେ? ଏଠାରେ ରାଘବ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ସହିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଖରେ ରହି ତିନି ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ତୃତୀୟ ସର୍ଗା ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ, ଯିଏ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ। “ମୁଁ ଚାହେଁ ଜାଣିବାକୁ, ତୁମେ କଣ କହିଛ; କିଏ ଉପରେ ଚିର୍କଳା ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? କିପାଇଁ ତୁମେ ଚିର୍କଳା ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛ, ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି? ସବୁ କଥା ମୋତେ କହିବାକୁ ଉଚିତ।” କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ହାତ ଜୋଡି ଅତି ଉଦ୍ୟମରେ କହିଲେ—“ଆମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତା, ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ପୁଅ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ତଳି। ଏକ ମହିଳା, ମୋ ମା କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ସେ ଏହି ବଡ଼ ପାପ କରିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ନଷ୍ଟ କଲା। ମୋ ମା, ରାଜ୍ୟର ଫଳ ହାରାଇ, ବିଧବା ଓ ଶୋକରେ ତଳି, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡ଼ିବେ। ତେଣୁ, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ ଭାବରେ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ମଘବନ୍ ପରି ଆଜି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର। ଏହି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ବିଧବା ମାତାମାନେ ତୁମ ଦୟାର ଅର୍ଥପାତ୍ର। ତେଣୁ, ମାନ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର, ତୁମ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ଖୁସି ହେବେ। ପୃଥିବୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ନାଥ ହେଲେ, ବିଧବା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଶରତ ରାତି ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ।