ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଟି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର, ଯେଉଁମାନେ କୌଣସି ଦୋଷ କରିନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରୁ ସୁମିତ୍ରା, ତୁମ ପୁଅ ହେଉଛି, ସଦା ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶ୍ରମରେ ଜଳ ଆଣିଥାଏ। ତୁମ ସବୁଠୁ କନିଷ୍ଠ ପୁଅ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୋଷ କରିନଥାଏ; ସେ ଯାହା କରେ, ଭାଇ ପାଇଁ ଧର୍ମ ପରିଚୟ ଦେଇ କରେ। ଏଉଁ ଦିନ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ପୁଅ ଅସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ସେ ଅପମାନଜନକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଆଣେ। ଏଉଁ ଦିନ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ ଉପରେ, କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତି ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଇଙ୍ଗୁଡି ମାନ୍ଦା ଭୂମିରେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ିଆ ଚକ୍ଷୁରେ। ରାମ ତାଙ୍କର ପିତା ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଯାହା ଭୂମିରେ ରଖିଥିଲେ, ସେଥିରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇ କୌସଲ୍ୟା ଦଶରଥଙ୍କର ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହା ଦେଖ, ରାଘବ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ନାୟକ, ପାଇଁ ଦାନ କରିଛନ୍ତି; ଦେଖ କିପରି ରାଘବ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏପରି ଗୁଣବତୀ ରାଜା, ଦେବତା ସମାନ ମହାନ, ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଚାରି ଦିଗକୁ ଅଧିକାର କରି, ମହେନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଏବେ ବିଶ୍ୱର ଶାସକ କିପରି କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଡି ଫଳ ଓ ମାନ୍ଦା ଖାଉଛନ୍ତି? ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ମୋତେ ଏପରି ଦୁଃଖଦାୟକ ଦୃଶ୍ୟ ଆଉ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳିନାହିଁ—ସେ ରାମ, ଏତେ ଧନୀ ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍, ତାଙ୍କର ପିତାକୁ କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଡି ଫଳ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପିତାକୁ ଇଙ୍ଗୁଡି ମାନ୍ଦା ଦେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟରେ, କିପରି ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଏକ ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଏନାହିଁ? ଏହି ଲୋକ କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭଲି ଲାଗେ: ଯେମିତି ଜଣେ ଲୋକର ଖାଦ୍ୟ, ସେମିତି ତାଙ୍କର ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଦେବତାମାନେ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ସହପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁ ଦେବତା ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ। ରାମ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମାତାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। ରାମ, ମଣ୍ଡଳରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଶୂର ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ପାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଉଠିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ମୃଦୁ ଓ କୋମଳ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ରାମଙ୍କ ଦେହର ଧୂଳିକୁ ସାବଧାନ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତ କରିଲେ। ସୌମିତ୍ରି ମଧ୍ୟ, ମାତାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦେଖି, ରାମ ପରେ ସମ୍ମାନ ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ରାମ ପରି ଆଶ୍ରୟ ଦେଲେ। ଶିତା, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ମାତାମାନେ ପାଦକୁ ନମସ୍କାର କରି, ଚିହ୍ନିତ ଦୁଃଖରେ ଆଖିରେ ଲୁହା ନେଇ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଉଡ଼ିଲେ। କୌସଲ୍ୟା, ଜଣେ ମା ତାଙ୍କର ଝିଅକୁ ଆଲିଂଗନ କରିଥିବା ପରି, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶିତାକୁ ଆଲିଂଗନ କରି କହିଲେ—“ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଦଶରଥଙ୍କ ଝିଅ-ଇନ-ଲ, ରାମଙ୍କ ଜୀବନ ସାଥୀ, ଏପରି ଜଙ୍ଗଲରେ କିପରି ଏତେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛ? ତୁମ ମୁହଁ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳି ଯାଇଥିବା ପଦ୍ମ, ଶୁଉଁ ଶାଉଳି, ଧୂଳିରେ ମ୍ଲାନ ହୋଇଥିବା ସୁନା, କିମ୍ବା ମେଘରେ ମ୍ଲାନ ହୋଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଉଛି। ଓ ବୈଦେହୀ, ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଏ, ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନି ଜଳି ଦିଏ, ଅପରାଧର ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟକୁ ତିବ୍ର କରେ।” ମାତା ଏପରି ଦୁଃଖରେ କହିଥିବା ବେଳେ, ରାମ, ଭାରତଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଆସିଲେ। ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ରାମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶ୍ରୀମାନ ଭାବେ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପାଦକୁ ସମ୍ମାନ ଭାବେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏକାଠି ବସିଲେ। ତାପରେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଭାରତ, ତାଙ୍କ ଭାଇଁ ପାଖରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ନାଗରିକ, ସେନା ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ସହ ବସିଲେ। ସେମାନେ ଏପରି ଏକାଠି ହୋଇ ବସିଥିବା ବେଳେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖେ। ଏଉଁ ମହାସଭାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଅତି ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମ ନେଲା—ଭାରତ ଏବେ କଣ କହିବେ, ରାଘବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି? ଏଠାରେ ରାଘବ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ସହଯୋଗୀଙ୍କୁ ନେଇ ସଭାରେ ତିନି ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ ହେଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇଁ ଭାରତଙ୍କୁ, ଯିଏ ବଡ଼ମାନେ ଉପରେ ଭକ୍ତି ରଖିଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଏକାଠି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—“ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଶୁଣିବାକୁ ତୁମେ କଣ କହିଛ, ଏବଂ କଣ କାରଣରେ ତୁମେ ବର୍କ ଚିର, ଜଟା ପିନ୍ଧି, ଏଠାକୁ ଆସିଛ? କିପରି କାରଣରେ ତୁମେ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚିର, ଜଟାରେ ଏଠାରେ ଆସିଛ, ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ? ସବୁ କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ।" ଏପରି କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ମହାତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଭାବେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭାରତ ହାତ ଜୋଡି ଅତି ଉଦ୍ୟମରେ କହିଲେ—“ମୋ ବଡ଼ ପିତା, ଅତି କଷ୍ଟ ସାଧନା କରି, ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ। ଜନନୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଏ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ସେ ଏପରି ମହାପାପ କଲେ, ନିଜ ସମ୍ମାନ କୁ ନଷ୍ଟ କରିଲେ। ସେ, ମୋ ମା, ରାଜ୍ୟ ଫଳରୁ ବଞ୍ଚିତ, ବିଧବା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡ଼ିବେ। ତେଣୁ, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ ଭାବେ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହୁଁଛି; ଏ ଦିନ ମଘବାନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିବା ପରି, ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ଅନୁଗ୍ରହ କର। ଏ ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ବିଧବା ମାତାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତୁମ ଦୟାର ଅର୍ହ। ତେଣୁ, ଏ ଗୌରବ ଦେବାଳୟ, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର, ଏବଂ ତୁମ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ ଖୁସି ହେଉ।