କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା, ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ ଦୁଃଖିତ ସ୍ୱରରେ ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର, ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲେ ଏବଂ କୌନସି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିବାର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସୁମିତ୍ରା, ଏଠାରୁ ତୁମ ପୁଅ ନିରନ୍ତର ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଜଳ ଆଣିଦେଉଛନ୍ତି। ତୁମ ଛୋଟ ପୁଅ ମଧ୍ୟ କୌନସି ଦୋଷ କରିନାହାନ୍ତି; ସେ ଯାହା କରୁଛନ୍ତି, ଭାଇ ପାଇଁ ଧର୍ମ ମାନି କରୁଛନ୍ତି। ଏଠି ଅପରିଚିତ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ପୁଅ ଆଜି କୌନସି ଅଧମ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଆଣେ।” ତାପରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଥିବା ଦର୍ଭା ଘାସର ଉପରେ, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତି ଛାଡ଼ିଯାଇଥିବା ଇଙ୍ଗୁଡି ବୀଜର ପିଠା ଭୂମିରେ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ରଖିଥିବା ଏହି ପିଠା ଉପରେ କୌଶଲ୍ୟା ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜଣେ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଦେଖ, ଏହା ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ମହାନ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଧର ଦଶରଥଙ୍କୁ ଉପହାର ଦିଆଯାଇଛି। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କିପରି ଏହା ଦିଆଯାଇଛି ଦେଖ। ଦେବତା ସମାନ ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିବା ଏହି ରାଜା ପାଇଁ, ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ମନେ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ। ଚାରି ଦିଗର ଭୂମି ଶାସନ କରିଥିବା, ମହେନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଏହି ଜଗତ୍ର ଶାସକ ଏବେ କିପରି କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଡି ଫଳ ଓ ପିଠା ଖାଉଛନ୍ତି? ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଉ କିଛି ମୋତେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ— ଏପରି ଧନୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଡି ଫଳ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି। ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗୁଡି ପିଠା ଦେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ କିପରି ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଏହି କଥା ସତ୍ୟ— ଯେମିତି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ସେମିତି ତାଙ୍କର ଉପାସ୍ୟ ଦେବତା।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ସହପତ୍ନୀମାନେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ସେମାନେ ଆଶ୍ରମରେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାମ ଏକ ଦେବତା ପରି ଦିଗ୍ବଳିତ ହୋଇ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ମାଆମାନେ ଦୁଃଖରେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ରାମ, ପୁରୁଷସିଂହ ଓ ଆପଣଙ୍କ କଥାରେ ଅଟୁଟ, ଉଠି ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କର ପବିତ୍ର ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର କମଳ ଓ ମୃଦୁ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ରାମଙ୍କ ପিঠିର ଧୂଳି ନିର୍ମଳ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ, ମାଆମାନେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ରାମ ପରେ ସମ୍ମାନରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ସମ୍ପନ୍ନ ପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ମହିଳା ରାମଙ୍କ ପରି ମମତା ଦେଲେ। ଦୁଃଖିତ ସୀତା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁରମାନଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରି ଅଶ୍ରୁଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଜଣେ ମାଁ ଯେପରି ଝିଅକୁ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେପରି ଦୁଃଖରେ କହିଲେ— “ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ବହୁ, ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୀତା କିପରି ଏପରି ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି? ତୁମ ମୁହଁ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ମାନପା ଫୁଲ ପରି, କିମ୍ବା ଧୂଳିରେ ଅଧୂସର ହୋଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି, କିମ୍ବା ମେଘ ଢାକି ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମନେ ପଡ଼ୁଛି। ହେ ବୈଦେହୀ, ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି ମୋତେ ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ଦେଉଛି, ତେଣୁ ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନରେ ମୋର ହୃଦୟ ଜଳୁଛି।” ମାଆ ଏପରି ଦୁଃଖରେ କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ଭାରତଙ୍କ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ ଗଲେ ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ଏପରି ରାମ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଧନ୍ୟ ହୋଇ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରି ସେଙ୍କଠାରେ ବସିଲେ। ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ, ତାଙ୍କର ଭାଇଙ୍କ ପାଖରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପ୍ରଧାନ ନାଗରିକ, ସେନା ଏବଂ ଧର୍ମ ଜଣା ଲୋକମାନେ ସହିତ ବସିଲେ। ଏପରି ଉପସ୍ଥିତିରେ, ଭାରତ ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ମନେ କୁତୁହଳ ଜନ୍ମିଲା— ଆଜି ଭାରତ କଣ କହିବେ, ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି? ସେଠି ରାଘବ, ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ, ମହାବଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ, ତାଙ୍କ ସ୍ନେହିତମାନେ ଘେରିଥିବା, ତିନିଟି ଅଗ୍ନି ଏବଂ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ଯେପରି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି, ସେପରି ମଣ୍ଡପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ସତ୍ୟ ଓ ପୌରାଣିକ ଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଭାରତଙ୍କୁ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସହିତ ଦେଖି, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ— “ମୁଁ ଚାହେଁ ଶୁଣିବାକୁ, ତୁମେ କ’ଣ କହିଛ, ଏବଂ କ’ଣ କାରଣରେ ଏଠିକୁ କୁଶ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି ଏସିଛ? କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛ, ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି? ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ଖୋଲାସା କର।” ଏପରି ମହାପୁରୁଷ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ନିତ ହୋଇ, କୈକୟୀ ପୁତ୍ର ଭାରତ ହାତ ଜୋଡି ଏବଂ ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ କହିଲେ— “ଆମ ମହାନ ପିତା, ବହୁତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ପୁତ୍ରବିୟୋଗରେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ମୋ ମା କୈକୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ, ସେ ଏଉଁ ମହାପାପ କଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ନଷ୍ଟ କଲା। ମୋର ମା, ରାଜ୍ୟ ଫଳରୁ ବଞ୍ଚିତ ଏବଂ ବିଧବା ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଜଳୁଛନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପତିତ ହେବେ। ତେଣୁ, ମୁଁ ତୁମ ଦାସ ଭାବେ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହୁଁଛି— ଏଇ ମଘବନ୍ତି ପରି ଆଜି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର। ଏହି ସମସ୍ତ ପୌରଜନ, ବିଧବା ମାଆମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ।