ଏହି ସମୟରେ, ଅଚାନକ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ—ରାମ, ମାନବମାନ୍ୟରେ ବାଘ ସଦୃଶ, ପ୍ରତିପକ୍ଷୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଜୟ, ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ, ସେ ନିଜେ ମାଟି ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ସମ୍ନିପାତକୁ ଆସି, କୈକେୟୀ ଏବଂ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଆଁଶୁଭରା ଚହେରା ନେଇ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଏମିତି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଆଁଶୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ବାପା ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ବା କିମ୍ବା ମାଁ ନିଜ ସନ୍ତାନକୁ ଯେପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। କେତେକଙ୍କୁ ସେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ; ରାମ, ସମସ୍ତ ସମବୟସୀ ଓ ଆତ୍ମୀୟଜନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଏଠାରେ, ସେ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଧ୍ୱନି ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ଅଟାଇ, ଗୁହା, ପାହାଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଡମ୍ବ ମାଳା ଭଳି ଉପର୍ଯ୍ୟୁକ୍ତ ହେଉଥିଲା। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ଆଗରେ ରଖି, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ରାଜମହିଳାମାନେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦେଖିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ଆଁଶୁଭରା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜମହିଳାଙ୍କୁ ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ଏହିଠାରେ ସେମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ କୌଣସି ଦୋଷ କରିନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଅପମାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଆସିଛନ୍ତି। ସୁମିତ୍ରେ, ଏଠାରୁ ତୁମ ପୁଅ ନିରନ୍ତର ମୋର ପୁଅ ପାଇଁ ପାଣି ଆଣିଥାଏ। ତୁମର କଣ୍ଠ ଛୋଟ ପୁଅ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୋଷ କରିନାହାନ୍ତି; ସେ ଯାହା କରେ, ଭ୍ରାତା ପାଇଁ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି କରେ। ଏଉଁ ଦିନେ ମଧ୍ୟ, ଅସୁବିଧା ପାଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ତୁମ ପୁଅ ଅନୁଚିତ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।" ତା'ପରେ, ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ଦର୍ଭା ଶୟ୍ୟା ଉପରେ, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଚଉଡ଼ିଆ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଇଂଗୁଦୀ ଫଳର ପିଠା ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଛି। ଦଶରଥଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ ଏହି ପିଠା ରଖିଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା କହିଲେ, "ଦେଖ, ଏହା ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ମହାନ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାନ୍ତ, ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ରୂପେ ଦିଆଯାଇଛି। ଯେଉଁ ରାଜା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମାନ ମହିମାଶାଳୀ, ସେ ଏପରି ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ କି? ଯିଏ ଚାରି ଦିଗରେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ କେବଳ ଇଂଗୁଦୀ ଫଳ ଓ ପିଠା ଖାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଏଠିଏ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଆଉ ନାହିଁ—ଯେଉଁ ରାମ ଏତେ ଶ୍ରୀମୟ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ କେବଳ ଇଂଗୁଦୀ ଫଳ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯିଏ ନାହିଁ କିପରି? ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଲୋକବାଣୀ ଠିକ୍—ଯେପରି ଭୋଜନ, ସେପରି ଉପାସ୍ୟ ଦେବତା।" କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ସହପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଏକ ଦେବତା ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ିଥିବା ପରି। ଏହିପରି ଭୋଗବିହୀନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମାତାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ। ରାମ, ମାନବମାନ୍ୟରେ ବାଘ ଓ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ଅଟୁଟ, ଉଠି ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମୃଦୁ, କୋମଳ ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ପିଠିର ଧୂଳି ମୋଚିଲେ। ରାମ ପରେ, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ନମସ୍କାର କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଏହି ପୁଅ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ମହିଳା ରାମ ପରି ସ୍ନେହ ଦେଲେ। ସିତା ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମାତାମାନେ ଅର୍ଥାତ୍ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରି, ଆଁଶୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଜଣେ ମାଁ ଯେପରି ଦୁଃଖିତ କନ୍ୟାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି କଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "କିପରି ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଦଶରଥଙ୍କ ଜାମାତା, ରାମଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ଏପରି ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି? ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳିଥିବା ପଦ୍ମ, ଶୁଷ୍କ କୁମୁଦି, ଧୂଳିରେ ମାନ ହରାଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ମେଘରେ ଢାକା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି—ମୋତେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ତାଲକୁ ଦାହ କରେ। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଜନିତ ଏହି ଶୋକ ମୋର ହୃଦୟକୁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଦେଉଛି।" ମାତାଙ୍କ ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ କଥା କହିବା ସମୟରେ, ଭାରତଙ୍କ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ ଆଗକୁ ଯାଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ସେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେପରି ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ରାମ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରି, ତାଙ୍କ ସହ ବସିଲେ। ତା'ପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ପାଖରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପ୍ରଧାନ ନାଗରିକ, ସେନା ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ସହ ବସିଲେ। ଏହିପରି ଉପସ୍ଥିତିରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ରାଘବଙ୍କୁ ତାକି ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ତାକି ଦେଖନ୍ତି। "ଭାରତ ଆଜି କଣ କହିବେ?"—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମହାସଭାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମାଇଲା। ସେଠାରେ ରାଘବ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଭାରତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ—ତିନିଜଣ ମିଶି, ବନ୍ଧୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରାଯାଇ, ଯେପରି ତିନି ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହ ଜଳନ୍ତି, ସେପରି ଜଗମଗ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାମ ନିଜ ଭାଇ ଭାରତଙ୍କୁ, ଯିଏ ବଡ଼ମାନେ ଦେଉଥିବା ଆଦରରେ ଅଟୁଟ, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ।