ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ, ଯାହାରେ ଆକାଶ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଗଲେ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଲୋକମାନେ ଦେଖି ଅତିକ୍ରମିତ ହେଲା। ସେ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ଦୁଇଟି ଉଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଇଲା। ଏହି ଅସ୍ତିର ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ହଠାତ୍ ଦେଖିଲେ – ରାମ, ମାନବ ସମୂହରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ, ସେ ନିଜେ ନିଜେ ଭୂମିରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସି, କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, କାନ୍ଦିଥିବା ମୁହଁରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମ ଦେଖିଲେ – ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ – ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ପିତା ଭଳି କିମ୍ବା ମା ତାଙ୍କ ପିଲା ପାଇଁ ଭଳି ରାମ ସେମାନେଠାରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ। କେହି ଲୋକଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, କେହି ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ରାମ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସମକ୍ଷ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେଠାରେ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ମହାପୁରୁଷମାନେ କାନ୍ଦିଥିବା ଶବ୍ଦ ଭୂମି ଓ ଆକାଶରେ ଗଞ୍ଜିଗଲା, ପାହାଡ଼, ଗୁହା ଓ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଡ଼ମ୍ଡ଼ର ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦ ପରି ଲାଗିଲା। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶର୍ଗର ଏଠି ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଆଶାର ସମୟରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଜନାନୀମାନେ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ମହାର୍ଷି ଉପାଧ୍ୟାୟ ବଶିଷ୍ଠ ଚାଲିଗଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉତ୍ସୁକତାରେ। ରାଜମହଳର ଜନାନୀମାନେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗରେ ଧୀରେ ଚାଲି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ। କୌସଲ୍ୟା, ଯାଙ୍କ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଶୁଷ୍କ ଓ ଅଶ୍ରୁପ୍ରଭାରେ ଭରିଗଲା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହଳର ଜନାନୀମାନେଠାରେ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ – “ଏହି ସ୍ଥାନ ତାଙ୍କର, ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ହେଲେ ବି, ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି। ସୁମିତ୍ରା, ଏଠିରୁ ତୁମ ପୁତ୍ର ମୋ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଜଳ ଆଣିବାରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉନି। ତୁମ ପ୍ରାନ୍ତିକ ପୁତ୍ର କିଛି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହିଁ – ସେ ଯାହା କରେ, ଭାଇ ପାଇଁ ଧର୍ମରେ କରେ। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ପୁତ୍ର ଅସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ ଥିଲେ ବି, କିଛି ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଆଣେ।” ଏହି ସମୟରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଦର୍ଭା ଶୟନରେ, କୌସଲ୍ୟା ନିଜ ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଇଙ୍ଗୁଡ଼ି ବିଜ ରୁଟି ଭୂମିରେ ଦେଖିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ରାମ ଯାହା ରଖିଥିଲେ, ଦେଖି କୌସଲ୍ୟା ସମସ୍ତ ଦଶରଥ ଜନାନୀମାନେଠାରେ କହିଲେ – “ଦେଖ, ଏହି ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି; ରାଘବ ଯଥାଯଥ କ୍ରିୟାରେ ଦେଇଛନ୍ତି। ଦେବତା ସମ ରାଜା ପାଇଁ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଯଥାଯଥ ନୁହେଁ, ସେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଥିବା ପରେ। ଚାରି ଦିଗର ଭୂମିର ଶାସନ କରି, ମହେନ୍ଦ୍ର ସମ, ଏବେ କିପରି ଏହି ଇଙ୍ଗୁଡ଼ି ଫଳ ଓ ରୁଟି ଖାଇବେ? ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ଲାଗିଛି – ରାମ ଏତେ ସମୃଦ୍ଧି ଥିଲେ ବି, ପିତାକୁ ଇଙ୍ଗୁଡ଼ି ଫଳ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୋ ହୃଦୟ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗି ଯିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଜଗତର କଥା ସତ୍ୟ ଲାଗିଛି – ଯେପରି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟର ଖାଦ୍ୟ, ସେପରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଦେବତାମାନେ।” ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସହପତ୍ନୀମାନେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଓ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ – ଏକ ଦେବତା ଭୂମିରେ ପତିତ ହୋଇଥିବା ପରି। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ମାତାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି କାନ୍ଦିଲେ। ରାମ, ମାନବ ସମୂହରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ଅଟଳ, ଉଠି ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ମାତାମାନେ ନିଜ ନରମ ତରଳ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ରାମଙ୍କ ପିଠର ଧୂଳି ଚାଲି ଯାଇଲେ। ସଉମିତ୍ରି ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ରାମ ପରେ ଯଥାଯଥ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ ନମସ୍କାର କଲେ। ସମସ୍ତ ମହିଳା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମ ପରି ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ନେହ ଦେଲେ – ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣର ଉପସ୍ଥିତି। ସୀତା ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଅଶ୍ରୁପ୍ରଭାରେ ମୁହଁ ଦେଖାଇ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। କୌସଲ୍ୟା, ଜଣେ ଦୁଃଖିତ ମା ଭଳି, ସୀତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ – “ବିଦେହ ରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ରୀ, ଦଶରଥଙ୍କ ଜାଇ, ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ – କିପରି ଏହି ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି? ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମ, ଶୁଷ୍କ ଶାଳିନୀ, ଧୂଳିରେ ମଳି ଯାଇଥିବା ସୁବৰ্ণ କିମ୍ବା ମେଘରେ ଢକି ଯାଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଲାଗୁଛି। ବୈଦେହୀ, ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି, ଭାଗ୍ୟ ଜନିତ ଦୁଃଖ ମୋତେ ତ୍ରାସ ଦେଉଛି।” ମାତାଙ୍କ ଏପରି ଦୁଃଖ ଶବ୍ଦ ସମୟରେ, ରାମ – ଭାରତଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ – ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ପରି, ରାମ ଉଜ୍ୱଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧ, ଅଗ୍ନି ସମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ତାଙ୍କ ସହ ବସିଲେ। ଭାରତ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ, ନାଗରିକ ଓ ଶୈନ୍ୟମାନେ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ସହ ବସିଲେ। ସେଠି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ ଜୋଡ଼ିଥିବା ହାତରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି, ନିମ୍ନତାରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ସେଜ୍ୟମାନ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବା ପରି ଲାଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏହି ମହାସଭାରେ ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମ ନେଲା – ଭାରତ ଆଜି କିପରି ଶବ୍ଦ କହିବେ, ରାଘବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି? ଏଠି, ସତ୍ୟରେ ଅଟଳ ରାଘବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଏକ ମହାସଭାରେ ତିନି ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଇଲେ – ପୂଜାରେ ପ୍ରଧାନ ପୁରୁହିତ ସହ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶର୍ଗର ଏଠି ଶେଷ ହେଲା।