ଏହି ସମୟରେ, ରଥାଙ୍ଗ, ନଟ୍ୟୂହା, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, କୋକିଳ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକାଏକି ଭୟରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ନାନା ଦିଗକୁ ଉଡ଼ି ଯାଇଲେ। ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଆକାଶ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଗଲା, ଭୂମି ମଣିଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ଠସିଗଲା—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦୁଇଁଟି ଜଗତକୁ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଅଳଂକାର ଦେଇଦେଲା। ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ମଧ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ହଠାତ୍ ଦେଖିଲେ—ମହାପୁରୁଷ, ଶୂରବୀର ଓ ଅଜୟ ରାମ ନିଜେ ମାଟିରେ ବସିଛନ୍ତି। ଲୋକମାନେ କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚେହେରାରେ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ଜଣେ ପିତା ପୁଅକୁ କିମ୍ବା ଜଣେ ମାଆ ଝିଅକୁ ଯେମିତି ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। କେତେକଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, କେତେକ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ; ରାମ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଯୋଗୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଯଥାଯଥ ଆଦର କଲେ। ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର କନ୍ଦାଣିର ଶବ୍ଦ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ଗଞ୍ଜିଗଲା, ପାହାଡ଼, ଗୁହା ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଢୋଳର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି ପରି ଗଞ୍ଜିଲା। ଏଭଳି ହେଉଛି ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୧୦୨ତମ ସର୍ଗର ଶେଷ। ଏହି ସମୟରେ, ବସିଷ୍ଠ ଦଶରଥଙ୍କର ରାଣୀମାନେଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ସେଠାକୁ ଚାଲିଲେ। ରାଜମହିଳାମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଯିବା ସମୟରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ଦେଖିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ଅଶ୍ରୁଶୁଷ୍କ ମୁହଁରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହିଠି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁମାନେ କୌଣସି ଦୋଷ କରିନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ଏଠାରୁ, ସୁମିତ୍ରା, ତୁମ ପୁଅ ସଦା ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଅନ୍ୟଥାକ୍ରମେ ପାଣି ଆଣିଦିଏ। ତୁମ ଛୋଟ ଝିଅ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୌଣସି ଦୋଷ କରିନାହିଁ, ସେ ସବୁ ନିତି ଅନୁସାରେ ଭାଇ ପାଇଁ କରେ। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ପୁଅ ଯେଉଁଠି ଅନୁଭବର ଅଭ୍ୟାସ ନାହିଁ, ତଥାପି ଅପମାନଜନକ କିଛି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଆଣେ।” ଏହିପରି କଥା ହେଉଥିବା ବେଳେ, କୌଶଳ୍ୟା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦର୍ଭା ଉପରେ ତଳେ ରଖା ଇଙ୍ଗୁଡ଼ି ଚପଟି ଦେଖିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶୋକରେ ଯାହା ରଖିଥିଲେ, ରାଜମହିଳାମାନେଙ୍କୁ କୌଶଳ୍ୟା କହିଲେ, “ଏହି ଦେଖ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶଧର ମହାନ ରାଜାଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି। ଦେଖ, ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଏମିତି ମହାନ ରାଜା ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ। ଚାରି ଦିଗ ଶାସନ କରିଥିବା ଏମିତି ମହାନ ରାଜା କେମିତି ଏବେ କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଡ଼ି ଫଳ ଓ ଚପଟି ଖାଉଛନ୍ତି? ଏହାଠାରୁ ଦୁଃଖଦାୟକ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନି—ଏତେ ଧନୀ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଡ଼ି ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଉନାହିଁ କିପରି? ଏହି ଜଗତରେ ଏହି କଥା ସତ୍ୟ ଲାଗୁଛି—ଯେମିତି ଖାଦ୍ୟ, ସେମିତି ତାଙ୍କୁ ଅନୁଗତ ଦେବତା।" କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହଭାଗିନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଏବେ ସେମାନେ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଜଣେ ଦେବତା ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି। ସେଠାରେ ରାମଙ୍କ ମାଆମାନେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ପୁଅକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ରାମ, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ନିଜ କଥାରେ ଅଟୁଟ, ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ନରମ ଅଙ୍ଗୁଳିରେ, ଚଉଡ଼ା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେ ମହିଳାମାନେ, ରାମଙ୍କ ଦେହର ଧୂଳି ମାଛିଲେ। ସାଉମିତ୍ରି ମଧ୍ୟ, ମାଆମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ପରେ ବଡ଼ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ରାମଙ୍କ ପରି ମମତା ଦେଲେ। ସୀତା ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ, ମାଆମାନେଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରି, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ତାକୁ ମାଆଁ ଝିଅ ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନରେ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଅନୁତାପିତ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ନୁଷା ଓ ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହୋଇ, ଏଭଳି ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛୁ? ତୁମ ମୁହଁ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ଅର୍କତାପିତ ପଦ୍ମ ପରି, ଶୁଷ୍କ କୁମୁଦ ପରି, ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା ସୁନା ପରି, କିମ୍ବା ମେଘାବୃତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମନେ ହେଉଛି। ବୈଦେହୀ, ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଜଳିଯାଉଛି, ଅପନାତି ଜନିତ ଦୁଃଖ ମୋତେ ତାପିତ କରୁଛି।” ମାଆ କୌଶଳ୍ୟା ଏମିତି କହି ବେଳେ, ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ରାମ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେପରି ରାମ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଧନ୍ୟତାରେ ଅଗ୍ରଣୀ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରି ତାଙ୍କ ସହ ବସିଲେ। ଏବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ ତାଙ୍କ ଭାଇ ପାଖରେ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ନାଗରିକ, ସେନା ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ସହ ବସିଲେ। ଏହିପରି ବସିଥିବା ଭାରତ ହାତ ଯୋଡ଼ି ରାଘବଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ଭାରତ କଣ କହିବେ—ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ସମସ୍ତ ଉତ୍ସବସଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ରାଘବ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ, ସେମାନଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ଏକଠି ତିନିଟି ଅଗ୍ନି ଓ ତାଙ୍କ ପାଠକ ପରି ସଭାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ।