ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ନିବାସ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତି ଉତ୍ସୁକ ହେଇଯାଇଥିଲେ । ଏତେ ଦିନ ପରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଅଭିଲାଷାରେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥଳକୁ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଯାଇଲେ । ଭାଇମାନେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ଲୋକମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯାନରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ତାହାଁକୁ ଗଲେ; ଘୋଡ଼ା ଓ ଗାଡ଼ିର ଚକା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଦିନକୁ ମୁଣ୍ଡି ଦେଇଥିଲା । ଏହି ଭୂମି ଆନେକ ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଚକାର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତିତ ହୋଇ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ମୁଣ୍ଡି ଦେଇଥିଲା, ଯେପରି ମେଘମଣ୍ଡଳ ଆକାଶରେ ମିଶି ଗଲା । ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କ ସ୍ବାଦ ଆକାଶକୁ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା । ଏହି ଉତ୍ପାତ ଶବ୍ଦ ଦେଖି, ଶୁଅ, ମେଝ, ମହିଷ, ସାପ, ବାନର, ବାଘ, ବନ ଗାଈ, ଗବୟ ଓ ଚିତ୍ତା ହରିଣମାନେ ଏକସାଥି ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ—ରଥାଙ୍ଗ, ନତ୍ୟୁହା, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, କୋକିଳ, କ୍ରଉଞ୍ଚ—ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଏକାଏକି ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ । ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଆକାଶ ପକ୍ଷୀମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଭୂମି ଲୋକମାନେ ଭରିଗଲା; ଦୁଇଁ ଦିଗ ଏହି ସମୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ଏପରେ ଲୋକମାନେ ହଠାତ୍ ଦେଖିଲେ, ରାମ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଅଜୟ, ମହାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମ—ସାଧାରଣ ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି । ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ, କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଇ, ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଞ୍ଜଳି ଧରି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ । ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ଧର୍ମମୟ ରାମ ତାଙ୍କୁ ପିତା ପୁତ୍ରମାନେ ବା ମାତା ପୁତ୍ରୀମାନେ ସମ୍ବଲ କରିଥିବା ପରି ଅଙ୍ଗୀକାର କଲେ । କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ରାମ ଅଙ୍ଗୀକାର କଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ନମସ୍କାର କଲେ; ରାମ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସମକାଳୀନ ଓ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କଲେ । ଏଠାରେ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ଅଶ୍ରୁର ଶବ୍ଦ ଭୂମି ଓ ଆକାଶରେ ଗଞ୍ଜି ଉଠିଲା, ପାହାଡ଼, ଗୁଫା ଓ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଡ଼ମ୍ରାର ଗଞ୍ଜନା ପରି ଗଞ୍ଜି ରହିଲା । ଏହିପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପୂଜ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବସିଷ୍ଠ ଦଶରଥଙ୍କ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଲେ । ରାଜାଙ୍କ ମହିଳାମାନେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଦୀର୍ଘ ଚାଲି ଗଲେ, ଏଠି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଦେଖିଲେ । କୌଶଳ୍ୟା, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁଃଖିତ, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ—“ଏହିଠା ହେଉଛି ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁମାନେ ଦୋଷ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଜଙ୍ଗଲରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି । ଏଠାରୁ, ସୁମିତ୍ରା, ତୁମ ପୁଅ ଏବେ ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଜଳ ଆଣିଥାଏ । ତୁମ ଅପରିପକ୍ୱ ପୁଅ କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ; ସେ ଯାହା କରେ, ଭାଇ ପାଇଁ ଧର୍ମରେ କରେ । ଏବେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ପୁଅ ଅପରିଚିତ କଷ୍ଟ ଭଗୁଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ ।” ଦକ୍ଷିଣ ତୀର ଦର୍ଭା ଉପରେ, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ଚଉଁ ଦେଖିଲେ—ଏହିଠି ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ ଦିଆ ଇଂଗୁଦି ମୁଢ଼ି ରଖିଥିଲେ । ଏହି ଦୁଃଖରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ ଯାହା ରଖିଥିଲେ, ଦେଖି କୌଶଳ୍ୟା ଦଶରଥଙ୍କ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହା ଦେଖ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ମହାନ ନାୟକଙ୍କୁ ଦିଆ; ରାଘବ ଯଥାଯଥ ବିଧିରେ ଦେଇଛନ୍ତି । ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ମହାନ ରାଜା ପାଇଁ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେ ଏପରି ଭୋଗ କରିଥିଲେ । ଚାରି ଦିଗରେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରି, ମହେନ୍ଦ୍ର ପରି ଆଧିପତ୍ୟ କରି, ବିଶ୍ୱର ଶାସକ ଏବେ କିପରି କେବଳ ଇଂଗୁଦି ଫଳ ଓ ମୁଢ଼ି ଖାଉଛନ୍ତି ? ଏହି ଦୁଃଖ ଚାରି ଦିଗରେ ଆଉ କିଛି ଦେଖାଯାଉ ନାହିଁ—ଏପରି ଧନୀ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାକୁ କେବଳ ଇଂଗୁଦି ଫଳ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି । ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାକୁ ଇଂଗୁଦି ମୁଢ଼ି ଦେଉଥିବା ଦେଖି, ମୋ ହୃଦୟ କିପରି ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗି ଯାଏ ନାହିଁ ? ଏହି ପ୍ରଥିବୀର ଉକ୍ତି ଏବେ ମୋତେ ସତ୍ୟ ଲାଗୁଛି—ଯେପରି ଏକ ଜନର ଖାଦ୍ୟ, ସେପରି ତାଙ୍କର ଦେବତାମାନେ ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କୌଶଳ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ଏକାପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ; ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଦେବତା ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଛନ୍ତି । ଏପରି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ମାତାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କଲେ । ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଓ ଶବ୍ଦରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ଉଠି ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ । ଏହି ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୃଦୁ ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ମହିଳାମାନେ ରାମଙ୍କ ପିଠ ଧୂଳି ସାଫ କଲେ । ରାମ ପରେ, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମାତାମାନେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଭବିନ୍ନ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କଲେ । ଦଶରଥଙ୍କ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଇଁ ମହିଳାମାନେ ରାମ ପରି ଆଦର ଦେଲେ । ଶିତା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ଭରି, ମାତାସ୍ନାନଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ । କୌଶଳ୍ୟା, ଦୁଃଖରେ ଶିତାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରି, ମାତା ପୁତ୍ରୀ ପରି ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା କଲେ; ଶିତା ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନରେ ଶିର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ । କୌଶଳ୍ୟା କହିଲେ—“କିପରି ବିଦେହର ରାଜାର ପୁତ୍ରୀ, ଦଶରଥଙ୍କ ଜାଉ, ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି ? ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମ, ଶୁଷ୍କ ନୀଳପଦ୍ମ, ଧୂଳିରେ ମ୍ଲାନ ହୋଇଥିବା ସୁବ୍ରଣ, କିମ୍ବା ମେଘରେ ମ୍ଲାନ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି । ଓ ବୈଦେହୀ, ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଉଛି, ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟକୁ ମୁଣ୍ଡି ଦେଉଛି ।