ଏହି ସମୟରେ ଲୋକେ ଆପଣାପେ ଏହିପରି କହିଲେ—"ନିଶ୍ଚୟ ଭାରତ ରାମଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ମୃତ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି।" ଏହି ଅନୁମାନ ପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି, ଏକାଠି ହୋଇ, ଏକୋଇ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ; ସେମାନଙ୍କର ମନ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। କିଛି ଲୋକ ଘୋଡ଼ାରେ, କିଛି ହାତୀରେ, କିଛି ଶୋଭିତ ରଥରେ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଏବଂ କିଛି ନରମ ଶରୀର ଥିବା ଲୋକ ଚାଲିଗଲେ ପଦେ ପଦେ। ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହେଇ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ବନବାସ ପାଇଥିଲେ, ଶୀଘ୍ର ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ। ଭାଇମାନେ ମିଶିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ, ନାନା ପ୍ରକାର ଯାନରେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଚକ୍ର ଧ୍ୱନି ସହ, ଏଠାରେ ଏକଠି ହେଲେ। ଏପରି ଅନେକ ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ଘାତ କରାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଏପରି ଶବ୍ଦ କରିଲା, ଯେପରି ମେଘମେଳା ଦିନରେ ଆକାଶ ଗଞ୍ଜିଉଥାଏ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ଛୁଆମାନଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶରୀର ଗନ୍ଧ ଆକାଶକୁ ପୂରଣ କଲା। ଏହି ଉତ୍କଳ ଓ ଧ୍ୱନିରେ ଅନେକ ପଶୁପକ୍ଷୀ—ବନଶୁକର, ବଘୁ, ମହିଷ, ସାପ, ବନର, ବାଘ, ଅଜ, ଗବୟ, ଓ ଚିତଳମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ। ରଥାଙ୍ଗ, ନଟ୍ୟୂହା, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, କୋକିଳ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଭଳି ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟରେ ଏଠୁ ସେଠି ଉଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଆକାଶ ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଗଲେ, ଭୂମି ଲୋକେ ଭରିଯାଇଥିଲା; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଦୃଶ୍ୟ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଏପରି ଅସ୍ତିର ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଲୋକେ ହଠାତ୍ ଦେଖିଲେ—ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସଦୃଶ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଅଜୟ, ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ମାଟି ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ସହ, ଅଞ୍ଜଳି ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ, ପିତା ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଯେପରି, କିମ୍ବା ମାଆ ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଯେପରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ସେଠାରେ କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ରାଜକୁମାର ରାମ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ସମାନବୟସ୍କଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ସେଠାରେ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା; ଗୁହା, ପାହାଡ଼, ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଡମ୍ରୁ ଧ୍ୱନି ପରି ଅନୁରଣିତ ହେଉଥିଲା। ଏଭଳି ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ଦୃଶ୍ୟ ସହ ଏହି ସର୍ଗର ସମାପ୍ତି ହେଉଛି। ଏହିପରି ବେଳେ, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଦଶରଥଙ୍କ ରାନୀମାନେ—କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଅଗ୍ରଗତି କରାଇ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ରାଜମହିଳାମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଆସି, ସେଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପବିତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଅଶୁନ୍ମୟ, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହିଠି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁମାନେ କୌନସି ଦୋଷ ନ କରିଥିଲେ, ତଥାପି ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ବନକୁ ଆସିଛନ୍ତି।" "ଏଠାରୁ, ସୁମିତ୍ରେ, ତୁମ ପୁଅ ସଦା ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଜଳ ଆଣିଦେଇଥାଏ। ତୁମ ଛୋଟ ପୁଅ କେବେ ଦୋଷ କରିନାହାନ୍ତି; ସେ ଯାହା କରେ, ଭାଇ ପାଇଁ ଧର୍ମରେ ରହି କରେ। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ପୁଅ ଅସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୌନସି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଦୁଃଖ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଏହିପରି କଥା କହି ଦେଖିଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ମୁହଁ କରି ଦର୍ଭା ଶୟନରେ ତଳେ ରଖା ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଫଳର ପିଠା, ଯାହା ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀ ରଖିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କୌଶଳ୍ୟା ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେଖ, ଏହା ହେଉଛି ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଧର ମହାନ ରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଜନ। କିପରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଦାନ କରାଯାଇଛି।" "ଏପରି ଦେବତା ସମ ରାଜା ପାଇଁ ଏହି ଭୋଜନ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ। ଚାରି ଦିଗରେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିଥିବା ଏହି ମହାନ ରାଜା, ଏବେ କେମିତି କେବଳ ଇଂଗୁଦୀ ଫଳ ଓ ପିଠା ଖାଉଛନ୍ତି?" "ମୋତେ ଏହି ଚିଠି ଦୁଃଖଦ ଲାଗୁଛି, ଯେ ଏପରି ସମୃଦ୍ଧ ରାମ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କେବଳ ଇଂଗୁଦୀ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ କିପରି ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହେଉନାହିଁ?" "ଏହି ପ୍ରଥା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ—ଯେପରି ଲୋକଙ୍କର ଭୋଜନ, ସେପରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଦେବତାମାନେ।" ଏଭଳି କହି, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ସହରାନୀମାନେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେବତା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ଏପରି ଭୋଗବିହୀନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ମାଆମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଶୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କର ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ରାଜମହିଳାମାନେ ନରମ ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ପିଠିର ଧୂଳି ସାଫ କଲେ। ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ, ମାଆମାନେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସମସ୍ତ ମହିଳା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପରି ମମତା ଦେଖାଇଲେ। ସୀତା ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ, ତାଙ୍କ ସାସୁମାନେଙ୍କର ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରି, ଅଶୁନ୍ମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଅନୁତାପ ଭରା ସୀତାଙ୍କୁ କୌଶଳ୍ୟା ନିଜ ପୁଅ ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ—"ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ, ମିଥିଲା ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ନୁଷା ଓ ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୀତା, କିପରି ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି?" ଏପରି ଦୃଶ୍ୟରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା, ତାଙ୍କ ମାଆମାନେ, ଭାଇମାନେ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଗାମୀମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଏକ ଅନୁଭୂତିରେ ବିଲୀନ ହେଇଗଲେ।