ଭୟଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ବିଳାପର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭରତଙ୍କ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଆପସରେ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଭରତ ରାମଙ୍କ ସହିତ ମିଳିଛନ୍ତି; ଏହି ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ତ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଅଶ୍ରୁର ଶବ୍ଦ।” ଏହା ପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଶିବିର ଛାଡ଼ି, ଏକାଠି ମନେ ଏକ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଲେ। କେହି ଘୋଡ଼ାରେ, କେହି ହାତୀରେ, କେହି ଶୁଭ୍ର ଶୋଭିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଆଉ କେହି ସୁକୁମାର ଦେହରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲି, ଏହି ଦିଗକୁ ଆସିଲେ। ଆୟୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହେଇ, ମନେ ଲାଗୁଥିଲେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବେ, ତେଣୁ ତେବେ ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚଲିଗଲେ। ଭାଇମାନେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଲୋକମାନେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯାନରେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦ ସହିତ ଏକାଠି ହେଇ ଦୌଡ଼ିଲେ। ପୃଥିବୀ ଅନେକ ଯାନ, ଘୋଡ଼ାର ଖୁର ଓ ରଥଚକ୍ରର ଆଘାତରେ କମ୍ପିତ ହେଇ, ମେଘମେଳା ଆକାଶର ଦ୍ରୁତ ଗର୍ଜନ ପରି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା। ଏହି ଅତିଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ହାତୀମାନେ, ତାଙ୍କ ଛୁଆମାନେ ଉପରେ ଘେରାଯାଇ, ତାଙ୍କର ଗନ୍ଧ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଳାଇଗଲେ। ବନ୍ୟ ଶୁଆ, ନେଉଳ, ମହିଷ, ସାପ, ବାନର, ବାଘ, ବନ୍ୟ ଗାଈ, ଗବୟ, ଚିତାଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ। ରଥାଙ୍ଗ, ନଟ୍ୟୂହା, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, କୋକିଳ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଇତ୍ୟାଦି ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅଲଗା ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଆକାଶ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଗଲା, ଭୂମି ଲୋକମାନେ ଭରିଗଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦୁଇଁଟି ଦିଗରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହିପରି ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ହଠାତ୍ ଦେଖିଲେ – ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅଜୟ ଏବଂ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମ, ମାଟି ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଇ, କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ପିତା ନିଜ ସନ୍ତାନକୁ କିମ୍ବା ମାତା ନିଜ ଶିଶୁକୁ ଯେପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ତିନି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ରାଜପୁତ୍ର ରାମ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହପାଠୀ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଲେ। ସେଠାରେ ସେଇ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁର ଶବ୍ଦ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ଭରି, ଗୁହା, ପାହାଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଢ଼ିଙ୍କା ବାଜିବା ଶବ୍ଦ ପରି ଗଞ୍ଜି ଉଠିଲା। ଏହିପରି ଘଟଣାରେ ଏହି ଶ୍ରୀମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୧୦୨ତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏପରେ, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଦଶରଥଙ୍କ ରାନୀମାନଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ରାଜମହିଳାମାନେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଧୀରେ ଚାଲି ଯିବା ସମୟରେ, ସେଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ମୁହଁ ଶୁଖିଗଲା ଏବଂ ଅଶ୍ରୁଭରା ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜମହିଳାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହା ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ତଥାପି ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ଏଠାରୁ, ସୁମିତ୍ରେ, ତୁମ ପୁଅ ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୋର ପୁଅ ପାଇଁ ଅନବରତ ଜଳ ଆଣିଥାଏ। ତୁମ ଛୋଟ ପୁଅ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି; ସେ ଯାହା କରନ୍ତି, ଭାଇ ପାଇଁ ଧର୍ମରେ ରହି କରନ୍ତି। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ପୁଅ ଯଦି କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁଚିତ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।” ତା’ପରେ, ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖୀ ଦର୍ଭା ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଇଙ୍ଗୁଡି ବିଜର ତଳପିଠାକୁ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଯାହା ଭୂମିରେ ରଖିଥିଲେ, ତାହା ଦେଖି କୌଶଲ୍ୟା ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ଏହି ହେଉଛି ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ବଡ଼ ପିତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ନିବେଦନ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳପତିଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ରୀତିରେ ଏହି ଦାନ ହୋଇଛି। ଏପରି ଦେବତୁଳ୍ୟ ରାଜା ପାଇଁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ, ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଉଚିତ୍ ମନେ ହୁଏନା। ଯିଏ ଚାରି ଦିଗର ଭୂମିରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ମହେନ୍ଦ୍ର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ଏବେ କିପରି ଇଙ୍ଗୁଡି ଫଳ ଓ ତଳପିଠା ଖାଉଛନ୍ତି? ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏହାଠାରୁ ବେଶି କଷ୍ଟଦାୟକ କିଛି ମୋତେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ: ଏପରି ଧନୀ ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗୁଡି ଫଳ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି। ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗୁଡି ତଳପିଠା ଦେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୋର ହୃଦୟ କିପରି ଏ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଲୋକକଥା ଠିକ୍ ଲାଗୁଛି: ଯେପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଆହାର, ସେପରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଦେବତାମାନେ।” ତା’ପରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହପତ୍ନୀମାନେ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ଦେଖିଲେ ରାମଙ୍କୁ—ଏକ ଦେବତା ମାନେ ଦିବ୍ୟ ଲୋକରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ମାତାମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶ୍ରୁପାତ କରିଲେ। ରାମ, ପୁରୁଷସିଂହ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳକ, ଉଠି ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ସେଇ ଚଉଡ଼ିଆ ଚକ୍ଷୁ ଓ କୋମଳ ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ମହିଳାମାନେ ମାଟିର ଧୂଳି ଧୀରେ ଧୀରେ ରାମଙ୍କ ପୃଷ୍ଠରୁ ପୋଛିଦେଲେ। ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ, ମାତାମାନେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ପରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସମସ୍ତ ମହିଳା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପରି ମମତା ଦେଲେ; ଯିଏ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଶୁଭ୍ର ଲକ୍ଷଣଧାରୀ। ସୀତା ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ, ମାତାମାନେଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରି, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।