ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଭାଇମାନେ ଓ ଭୈଦେହୀ ସହ ଏକସାଥି ଦୁଃଖରେ ଡାକି ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର କନ୍ଦିବାର ଶବ୍ଦରେ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା, ସେମାନେ ସିଂହର ଦହାଡ଼ ଭଳି କନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଅର୍ପଣ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର କନ୍ଦିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବରତଙ୍କ ସେନାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଇଗଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବରତ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଦେଖା ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ମୃତ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଅଟୁଟ ଦୁଃଖରୁ ଆସୁଛି।" ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଥିବା ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି, ଏକ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ମନ ଏକତାରେ ଭରି, ନିଜ ନିଜ ଅନୁକୂଳ ସ୍ଥାନକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। କିଛି ଲୋକ ଘୋଡ଼ାରେ, କିଛି ହାତୀରେ, କିଛି ସୁସଜ୍ଜିତ ରଥରେ, ଓ କିଛି ନରମ ଶରୀର ଥିବା ଲୋକ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଲୋକମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ, ଯେଉଁ ରାମ ଅନ୍ୟାୟରେ ନିର୍ବାସିତ ହେଇଥିଲେ, ଅତି ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ। ଭାଇମାନେ ଦେଖିବାର ଆଶାରେ, ବିଭିନ୍ନ ଯାନରେ ଏକସାଥି ଦୌଡ଼ିଲେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଚକ୍ରର ଶବ୍ଦରେ ଏକ ଅଟୁଟ ଦ୍ୱନି ହେଲା। ଏହି ଭୂମି ଅନେକ ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଚକ୍ରର ଦ୍ୱନିରେ ମହା ଶବ୍ଦ ହେଇଗଲା, ମେଘ ମେଘ ମିଶି ଆକାଶରେ ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ଭଳି। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହାତୀମାନେ, ନିଜ ଶିଶୁମାନେ ସହିତ, ତାଙ୍କର ଗନ୍ଧ ମାରି ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଦ୍ୱନିରେ ବନର ଦୁଃସ୍ଥ ବଂଦର, ଜଙ୍ଗଲ ଗଂଡ଼, ବଫାଲୋ, ମାନ୍ତି, ବାଘ, ଜଙ୍ଗଲ ଗଂଡ଼, ଗବୟା, ଏବଂ ଚିତା ହରିଣ ଏକସାଥି ଭଗି ଚାଲିଗଲେ। ରଥାଙ୍ଗ, ନତ୍ୟୁହା, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, କୋକିଳ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟରେ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଆକାଶ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଗଲା, ଭୂମି ଲୋକମାନେ ଭରିଗଲା; ଦୁଇଁଟି ବେଳେ ଦୁଇଁଟି ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇଗଲା। ଏପରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଏକି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭଳି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅଯେୟ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମ, ନିଜ ଜମିନ ଉପରେ ବସିଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଇ, ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡିତ ହେଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ଭରି, ଦୁଃଖରେ ଭାରି, ତାଙ୍କୁ ପିତା ପୁଅମାନେ କିମ୍ବା ମା ଶିଶୁମାନେ ଭଳି ଆଲିଂଗନ କଲେ। ଏଠାରେ କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ, କିଛି ଲୋକ ରାମଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଲେ; ରାଜକୁମାର ନିଜ ସମସ୍ତ ସମାନ ଓ ନାତି-ନାତିନୀମାନେ ସହିତ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଲେ। ସେଠାରେ ଏହି ମହାତ୍ମାମାନେ କନ୍ଦିବାର ଦ୍ୱନି ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା, ପାହାଡ଼ ଓ ଗୁହା ଭଳି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଡମ୍ରୁର ଦ୍ୱନି ଭଳି ଚାପି ରହିଲା। ଏଠି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପୂଜ୍ୟ ରାମାୟଣର ଗୌରବମୟ ଅଂଶ। ଏହିପରେ ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ, ଦଶରଥଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟମାନେ ପ୍ରଥମେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ସେଠିକୁ ଗଲେ। ରାଜଭାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଦୀର୍ଘ ଚାଲି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେଠି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାୟ ଯାଉଥିଲେ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ। କୌସଲ୍ୟା, ମୁହଁ ଶୁଖା ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରି, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜଭାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସହ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, "ଏହି ସ୍ଥାନ ତାଙ୍କର, ଏମାନେ ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ତଥାପି ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛନ୍ତି।" "ଏଠିଠୁ, ସୁମିତ୍ରା, ତୁମ ପୁଅ ସମ୍ବିତ୍ ମନେ ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଜଳ ଆଣିଥାଏ। ତୁମ ଅପର ପୁଅ କିଛି ଦୋଷ କରିନାହିଁ; ସେ ନିତି ଭଳି ଭାଇର ଉପକାର ପାଇଁ କରିଥାଏ। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ପୁଅ, ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ଅପମାନ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ।" "ଏଠି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦର୍ଭା ଘାସରେ, ମୋ ପତି ତିଆରି କରିଥିବା ଇଙ୍ଗୁଦି ଦାନାର ଖିରା ତଳେ ଦେଖିଲି।" ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଯାହା ରଖିଥିଲେ, ଏହି ଭୂମିରେ ଦେଖି, କୌସଲ୍ୟା ଦଶରଥଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସହ କହିଲେ, "ଏହି ଦେଖ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ନାୟକ ପାଇଁ ଏହି ଦାନା ଦେଇଛନ୍ତି; ରାଘବ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଦେଇଛନ୍ତି।" "ଏଠି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ, ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ଭଳି ମହାନ, ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ସେ ଏବେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଭୋଗିବା ପରେ ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି। ଚାରି ଦିଗର ଭୂମି ଶାସନ କରି, ମହେନ୍ଦ୍ର ଭଳି ରାଜା, ଏବେ କିପରି ଇଙ୍ଗୁଦି ଫଳ ଓ ଖିରା ଖାଉଛନ୍ତି?" "ଏହି ଭୂମିରେ ରାମ ଏପରି ଇଙ୍ଗୁଦି ଫଳ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହାଠାରୁ ବେଶି ଦୁଃଖ ମୋତେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଏହି ଦାନା ଦେଉଥିବା ଦେଖି, କିପରି ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଏନାହିଁ?" "ଏହି ଜଗତର ଏକ କଥା ମୋତେ ସତ୍ୟ ଲାଗୁଛି: ଜେଉଁ ମଣିଷର ଖାଦ୍ୟ, ସେଉଁ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଅନୁଗତ କରନ୍ତି।" ତାଙ୍କ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସହଭାର୍ଯ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଏକ ଦେବତା ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଭଳି। ରାମ ଏହି ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଦେଖି, ମାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ତଳା ଦେଲେ। ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମାନେରେ ବାଘ, ନିଜ ଶବ୍ଦ ରଖିଥିବା, ଉଠି ନିଜ ସମସ୍ତ ମାମାନେର ପବିତ୍ର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ଏହି ବିଶାଳ ଆଖି ଥିବା ମହିଳାମାନେ, ନରମ ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ରାମଙ୍କ ପିଠର ଧୁଳି ସାଫ କଲେ। ସୌମିତ୍ରି ମଧ୍ୟ, ମାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ପରେ ଏକ ଏକ କରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଜନ୍ମ ନିତ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଇଁ ମାମାନେ ରାମ ପାଇଁ ଯେଉଁ ମମତା ଦେଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ମମତା ଦେଲେ। ସୀତା ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ନିଜ ଶ୍ବାଶୁ ମାମାନେର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଚକ୍ଷୁରେ ସେମାନେ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡିତ ହେଲେ।