ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପବିତ୍ର ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀର ଏକ କାଦମାଟି ହୀନ, ଦ୍ରୁତ ବହୁଥିବା ଘାଟକୁ ଆସି, ରାମ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ଜଳ ଉପହାର ଦେଲେ—"ହେ ରାଜା, ଏହି ଜଳ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପିତ ହେଉ," ବୋଲି କହିଲେ। ଏହାପରେ, ଧରାଧୀପତି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ହାତ ଯୋଡି ଓ ଜଳ ଭରି ନେଇ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଏମିତି କହିଲେ—"ହେ ସିଂହ ସମାନ ରାଜା, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅବିନାଶୀ ଜଳ ଆଜି ଯାହା ଅର୍ପିତ, ସେହି ଆପଣଙ୍କୁ ପିତୃଲୋକରେ ପହଁଚୁ।" ତାପରେ ରାଘବ, ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ସହିତ, ମଣ୍ଡାକିନୀ ତୀର ଛାଡ଼ି ଆସି, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରିଲେ। ଦର୍ଭା ଘାସର ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ବିଦିପ୍ରକାର ଚିରୁନା, ବାର୍ଲି ଓ କୁଳ ମିଶା ଲଡୁ ରଖି, ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ରାମ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ—"ହେ ମହାରାଜ, ଆମେ ଯଥାଯଥ ଖାଦ୍ୟ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଆପଣ ଏହି ଉପହାର ସନ୍ତୋଷରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ମଣିଷ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ସେହି ଭଳି ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଉପହାର ମିଳେ।" ଏହାପରେ, ସେ ମଣ୍ଡାକିନୀ ତୀର ଛାଡ଼ି, ପର୍ବତର ଉତ୍ତମ ଢାଲ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଏବେ ଧରାଧୀପତି ତାଳପତ୍ର ଘରର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରକୁ ପହଁଚି, ଭାରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁବଳରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ସେମାନେ ଓ ଵୈଦେହୀ ଏତେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ଯେ, ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ଧ୍ୱନି ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା, ସିଂହ ଦଳର ଦହାଡ଼ ଭଳି। ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭରା କାନ୍ଦଣ ଶୁଣି, ଭାରତଙ୍କ ସେନାମାନେ ଡରିଗଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ନିଶ୍ଚିତ ଭାରତ ରାମଙ୍କୁ ମିଳିଛନ୍ତି; ଏହି ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କର ମୃତ ପିତା ପାଇଁ ଶୋକରୁ।" ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଶିବିର ଛାଡ଼ି, ଏକ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଲଗିଲେ। କିଛି ଲୋକ ଘୋଡ଼ାରେ, କିଛି ହାଥୀରେ, କିଛି ଶୋଭିତ ରଥରେ, ଆଉ କିଛି ନିଜେ ଚାଲି ଗଲେ। ଏହିପରି ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ନିର୍ବାସନର ପରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମନ କରି, ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଭାଇମାନେ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହରେ ବିଭିନ୍ନ ବାହନ ଓ ଗଜ-ଘୋଡ଼ା ରଥର ଶବ୍ଦରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ଏତେ ବାହନ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି କମ୍ପିତ ହେଲା, ମେଘ ମେଳାଣି ଆକାଶର ଗର୍ଜନ ଭଳି ଧ୍ୱନି ହେଲା। ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଡରି, ହାଥୀମାନେ ତାଙ୍କର ଛୁଆମାନେ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚଲିଗଲେ, ଆକାଶକୁ ତାଙ୍କର ଗନ୍ଧ ପ୍ରସାରିଲେ। ବନ୍ୟଶୁଆର, ବଘ, ମହିଷ, ସାପ, କୋଉ, ବନ୍ୟଗାଈ, ଗବୟ, ଓ ଚିତଳ ମିଶି ଏହି ଶବ୍ଦରୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଲେ। ରଥାଙ୍ଗ, ନତ୍ୟୂହା, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, କୋକିଳ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଆକାଶ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଗଲା, ଭୂମି ଲୋକମାନେ ଭରିଗଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦୁଇଁ ଦିଗୁଡ଼ିକୁ ଅପୂର୍ବ ଚମକ ଦେଲା। ଏହିପରି, ହଠାତ୍ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ—ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସମାନ ଶୂର ରାମ, ନିଜେ ନିଜେ ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଆଖିରେ ଲୁହ ନେଇ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଆଖି ଲୁହରେ ଭରିଥିବା ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ବାପା ନିଜ ପୁଅ, କିମ୍ବା ମାଆ ନିଜ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଯେପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେଭଳି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ସେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, କିଛି ଲୋକ ସେଠାରେ ନମସ୍କାର କଲେ; ରାଜପୁତ୍ର ନିଜ ସମସ୍ତ ସମକ୍କାଳୀନ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଯଥାଯଥ ଆଦର କଲେ। ଏଠାରେ, ସେଇ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର କାନ୍ଦଣ ଶବ୍ଦ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା, ପର୍ବତ, ଗୁହା, ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଢୋଳର ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନ ଭଳି ଚାଲିଗଲା। ଏପରି ଭାବେ ମହାନ ଓ ପୁନ୍ୟମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୧୦୨ତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହାପରେ, ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ଦଶରଥଙ୍କ ରାନୀମାନେଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହରେ ସେଠାକୁ ଗଲେ। ରାଜମହିଳାମାନେ ମଣ୍ଡାକିନୀ ତୀରକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆସୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେଉଁଠି ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି, ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ। କୌଶଲ୍ୟା, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଲୁହରେ ଶୁଖିଗଲା, ଦୁଃଖରେ ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ସ୍ଥାନ ସେମାନଙ୍କର, ଯେଉଁମାନେ ଦୋଷହୀନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ବନକୁ ଚାଲିଆସିଛନ୍ତି। ଏଠାରୁ, ସୁମିତ୍ରା, ତୁମ ପୁଅ ସଦା ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଅବିରତ ଜଳ ଆଣେ। ତୁମ ଛୋଟ ପୁଅ ମଧ୍ୟ କେବେ ଦୋଷ କରିନାହାନ୍ତି; ସେ ସବୁ କାମ ନୀତି ଓ ଭାଇ ପାଇଁ କରେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ପୁଅ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଅନୁଚିତ କାମ କରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉ।" ତାପରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ରଖା ଦର୍ଭା ଘାସ ଉପରେ, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଚଉଡ଼ା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ରଖା ଇଂଗୁଡ଼ି ଲଡୁ। ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶୋକରେ ଏହି ଲଡୁ ଭୂମିରେ ରଖିଥିବା ଦେଖି, ରାଜମାତା କୌଶଲ୍ୟା ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହା ଦେଖ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଅର୍ପିତ କରିଛନ୍ତି।" "ଦେବତା ସମାନ ମହାନ ରାଜା ପାଇଁ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଯଥାଯଥ ନୁହଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ, କାରଣ ସେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଛନ୍ତି। ଚାରି ଦିଗରେ ଭୂମି ଶାସନ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିବା ଏହି ରାଜା କେମିତି ଏବେ କେବଳ ଇଂଗୁଡ଼ି ଫଳ ଓ ଲଡୁ ଖାଉଛନ୍ତି? ଏହି ଭୂମିରେ ରାମ, ଏତେ ଧନୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପିତାକୁ କେବଳ ଇଂଗୁଡ଼ି ଫଳ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି—ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ହଜାର ଟୁକୁଡ଼ି ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯିବ ନାହିଁ କିପରି!" ଏହିପରି ଶୋକ ଓ ତ୍ୟାଗର ମଧ୍ୟରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ମାତାମାନେ, ଓ ସମସ୍ତ ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏକ ମହାନ ଦୃଶ୍ୟ ତିଆରି କଲେ।