ଏହି ଭାବଗମ୍ଭୀର ଘଟଣାରେ, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଭରତ ଦୁର୍ଗମ ଜଙ୍ଗଲ ମାଧ୍ୟରେ ଯାତ୍ରା କରି ଶୋଭାମୟ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସବୁବେଳେ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଉଦ୍ୟାନ ରହିଛି। ସେମାନେ ଏକ ପବିତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ, କାଦମାଟି ନଥିବା ତୀରକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି, ତାହାର ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ଜଳ ଉଝାଇ, ‘ଏହି ଜଳ ତୁମ ପାଇଁ, ରାଜା’ ବୋଲି ଅର୍ପଣ କଲେ। ଏହା ପରେ, ଭୂମିର ନାୟକ ରାମ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ହାତ ଯୋଡି ଜଳ ଧରି, କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ କହିଲେ— ‘ହେ ରାଜା, ମହାବୀର, ମୋର ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳ ଅବଶ୍ୟ ତୁମ ପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚୁ। ଆଜି ମୁଁ ଯାହା ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ତାହା ଅଖଣ୍ଡ ହେଉ।’ ଏପରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ, ମନ୍ଦାକିନୀର କୂଳ କ୍ରମେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କଲେ। ତା’ପରେ ଦର୍ଭା ଘାସର ଶଯ୍ୟା ଉପରେ, ଇଂଗୁଡ଼ି ଓ ଯବ ମିଶା ଚାପାଟି ରଖି, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ରାମ କହିଲେ— ‘ହେ ମହାରାଜ, ଆମେ ଏଠାରେ ଉଚିତ ଖାଦ୍ୟ ନଥିବା କାରଣରୁ ଏହି ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୋଜନ ଅର୍ପଣ କରୁଛୁ। ଯେମିତି ଜଣେ ମଣିଷ ଯେଉଁ ଭୋଜନ ଖାଏ, ସେହିପରି ତାଙ୍କ ପିତୃପିତାମହଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅଂଶ ମିଳେ।’ ଏହି ପରେ, ସେମାନେ ମନ୍ଦାକିନୀର ତୀର ଛାଡ଼ି, ପୁନି ପଥରେ ଚାଲି, ଅତି ଶୋଭାମୟ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଏବେ ଭୂମିର ନାୟକ ରାମ, ପତ୍ରର ଗୁମ୍ଫା ଦ୍ୱାରରେ ପହଞ୍ଚି, ଭାରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ସେମାନଙ୍କର କନ୍ଦିବା ଶବ୍ଦରେ ପାହାଡ଼ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା, ଭାଇମାନେ ଓ ସୀତା—ଏକ ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଉଥିବା ସିଂହମାନେ ପରି—ବିଲାପ କଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ରୋଦନର ଶବ୍ଦ ସୁନି, ଭାରତଙ୍କ ସେନାମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—‘ନିଶ୍ଚୟ ଭାରତ ରାମଙ୍କୁ ମିଳିଛନ୍ତି, ଏହି ମହାଶବ୍ଦ ମୃତ ପିତା ପାଇଁ ଶୋକର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି।’ ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି, ଏକାଇଁ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଜେଉଁଠି ଯାଉ ଉଚିତ ସେଠି ପହଞ୍ଚିଲେ। କିଏ ଘୋଡ଼ାରେ, କିଏ ହାତୀରେ, କିଏ ଶୁଭ୍ର ରଥରେ, କିଏ ଚାଲିଗଲେ ପଦେ ପଦେ; ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ, ଯେଉଁ ରାମ ଅଳ୍ପ ଦିନ ହେଲେ ନିକାଳି ଦିଅଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନେ ହେଉଥିଲା ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ଏମିତି ଉତ୍ସାହରେ ସମସ୍ତେ ଅନେକ ବାହନରେ ହୁଇଁହୁଇଁ କରି ଆଶ୍ରମ ପରିସରକୁ ଆସିଲେ। ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦଚାରୀମାନଙ୍କ ପାଦ ଓ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାଟି ମାଡ଼ି, ଏହି ଭୂମି ମେଘ ମେଳାଣର ସ୍ୱର ପରି ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଛୁଆମାନେ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଆକାଶକୁ ତାଙ୍କ ସୁଗନ୍ଧି ଭରିଦେଲେ। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ—ବନଶୁକୁର, ବଘ, ମହିଷ, ସାପ, ବାନର, ବନ୍ୟ ଗାଈ, ଗବୟ, ଦାଲିଆ ହରିଣ—ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ଏକାଠି ଚାଲିଗଲେ। ରଥାଙ୍ଗ, ନଟ୍ୟୂହ, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, କୋକିଳ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ପରି ଚିଡ଼ିଆମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଆକାଶ ଚିଡ଼ିଆରେ ଭରିଗଲା, ଭୂମି ଲୋକମାନେ ଭରିଦେଲେ—ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦୁଇଁଟି ବିଶ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ହେଉଥିଲା। ଏମିତି ଅଚାନକ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ—ସତ୍ୟର ଅଦମ୍ୟ ନାୟକ ରାମ ଶୂନ୍ୟ ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରି, ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସେମାନେକୁ ବାପା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ କିମ୍ବା ମାଁ ତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନେ ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। କେତେକଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ ଦେଲେ, କେତେକ ଶିର ନମାଇଲେ; ରାଜକୁମାର ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସମବୟସ୍କ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସେଠାରେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ରୋଦନ ଶବ୍ଦ ଭୂମି ଓ ଆକାଶରେ ଗୁଞ୍ଜି ଚାଲିଲା, ପାହାଡ଼, ଗୁହା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଡ଼ଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ଢ଼ୋଳର ଧ୍ୱନି ପରି ଅନୁରଣିତ ହେଲା। ଏଭଳି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗର ସମାପ୍ତି ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଦଶରଥଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉତ୍ସାହରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେଉଁଠି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ, ସେଠିକୁ ଦେଖିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଖା ଓ ଅଶ୍ରୁଭରା ଅବସ୍ଥାରେ, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ—‘ଏହା ହେଉଛି ସେ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିବା ମୋ ପୁଅମାନେ ଏବେ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ବନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ଏଠାରୁ, ସୁମିତ୍ରା, ତୁମ ପୁଅ ସଦା ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଜଳ ଆଣେ। ତୁମ ଛୋଟ ପୁଅ ମଧ୍ୟ କେବେ କିଛି ଭୁଲ କରିନାହାନ୍ତି; ସେ ସଦା ଧର୍ମ ପାଳନ କରି, ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ସେବା କରେ। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ପୁଅ ଯେଉଁ କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ କିଛି ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତୁ।’ ତା’ପରେ, ଦକ୍ଷିଣ ମୁହଁ କରି ରଖାଯାଇଥିବା ଦର୍ଭା ଶଯ୍ୟା ଉପରେ, ତାଙ୍କ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ରଖାଯାଇଥିବା ଇଂଗୁଡ଼ି ଚାପାଟି। ଏହି ଭୂମିରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶୋକରେ ଯାହା ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ଦେଖି କୌଶଲ୍ୟା ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଦେଖ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜବଂଶର ମହାନ ନାୟକଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଭୋଜନ ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରାଯାଇଛି। ଦେବତା ସମ ଏହି ରାଜା ପାଇଁ ଏହି ଭୋଜନ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ। ଚାରି ପାସର ଭୂମିର ଶାସନ କରିଥିବା ଏହି ମହାନ ରାଜା, ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବେ କିପରି ମାତ୍ର ଇଂଗୁଡ଼ି ଫଳ ଓ ଚାପାଟି ଖାଉଛନ୍ତି? ଏହି ଜଗତରେ ଏଠାରୁ ବଡ଼ କଷ୍ଟଦାୟକ ଦୃଶ୍ୟ ମୋତେ ଲାଗୁନାହିଁ—ଏପରି ଶ୍ରୀମନ୍ତ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କେବଳ ଇଂଗୁଡ଼ି ଫଳ ଓ ମଧୁ ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି।