ସୁମନ୍ତ୍ର, ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ସହିତ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ସୁଭଗ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର କୂଳକୁ ନେଇ ଗଲେ। ସେମାନେ ବହୁ ପରିଶ୍ରମରେ ଫୁଲର ମାଳାରେ ମଣ୍ଡିତ ଶୋଭାମୟ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏଠାରେ ଶୁଭ୍ର, ପବିତ୍ର ଏବଂ କିଚି ମାଟି ନଥିବା ଏକ ତୀରରେ, ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବହୁଥିବା ଜଳରେ ସେମାନେ ଜଳ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ କହିଲେ, “ଏହି ଜଳ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ, ରାଜନ।” ପୃଥିବୀର ଏଇ ପ୍ରଭୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ହାତ ଯୋଡି ଜଳ ଧରି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ, “ହେ ରାଜସିଂହ, ଆଜି ମୁଁ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ଜଳ ଅର୍ପଣ କଲି, ସେ ଅବଶ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପରଲୋକରେ ପହଞ୍ଚୁ।“ ତା’ପରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀର ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦେଲେ। ତର୍ପଣ ପାଇଁ ଦର୍ଭା ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଜୁଜୁବି ଓ ଯବ ମିଶ୍ରିତ ଆଟାର ପିଣ୍ଡ ରଖି, ଶୋକାକୁଳ ରାମ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ, “ହେ ମହାରାଜ, ଆମେ ନିଜେ ଯଥାଯଥ ଖାଦ୍ୟ ପାଉନାହିଁ, ତେଣୁ ଆପଣ ଏହି ପିଣ୍ଡ ସହର୍ଷ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ମନୁଷ୍ୟ ଯେମିତି ଖାଏ, ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମିତି ଖାଦ୍ୟ ପାଆନ୍ତି।” ଏପରି ଭାବେ ତୀର ଛାଡ଼ି, ରାମ ମାଲ୍ୟବନ୍ତ ପର୍ବତର ଶୋଭାମୟ ଢାଳିକୁ ଚଢ଼ିଲେ। ପରେ ତିନିଏ ଭାଇ ଗୋଛ ମୁଣ୍ଡରେ ନିବେଶ ପାଇଁ ଯାଇ, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ଏହି ଶୋକର ଦ୍ୱନିରେ ପାହାଡ଼ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା, ଭାଇମାନେ ଓ ସୀତା, ସିଂହ ଭଳି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏଠିରେ ଏହି ଅତିଶୟ ଶୋକର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଭାରତଙ୍କ ସେନା ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚିତ ଭାରତ ରାମଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି, ଏହି ଶବ୍ଦ ମୃତ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର।” ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଶିବିର ଛାଡ଼ି, ଏକାଠି ଏକ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। କିଏ ଘୋଡ଼ାରେ, କିଏ ହାତୀରେ, କିଏ ସୁଶୋଭିତ ରଥରେ, ଆଉ କିଏ ପଦେଇ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। ସେମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ଘୋଡ଼ା-ରଥର ଚକ୍ର ଓ ଖୁରର ଧ୍ୱନିରେ ମାଟି ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା, ଯେମିତି ମେଘମେଳାରେ ଆକାଶ ଗୁଞ୍ଜିଉଠେ। ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ଶୁଣି, ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଅନେକ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ—ବନଶୁକୁର, ନିଅଁ, ମହିଷ, ସାପ, ବନର, ବାଘ, ନୀଳଗାଏ, ଗବୟ, ଓ ଚିତଳ—ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ। ରଥାଙ୍ଗ, ନଟ୍ୟୁହା, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, କୋକିଳ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଏଦିଗେ ସେଦିଗେ ଉଡ଼ିଗଲେ। ଆକାଶ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଗଲା, ମାଟି ଲୋକେ ଭରିଗଲା—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦୁଇଁ ଦିଗରୁ ଧଳି ଉଠିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଲୋକେ ହଠାତ୍ ଦେଖିଲେ ରାମ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅଜୟ, ପୃଥିବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ନିର୍ମଳ ମାଟି ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ କହି, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ମୁହଁରେ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାତ୍ମକ ହୋଇ ଦଢ଼ିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପିତା ଜଣେ ପୁଅମାନେ କିମ୍ବା ମାଁ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଯେପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେଭଳି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। କିଛିଙ୍କୁ ସେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, କିଛି ସେମାନେ ନମସ୍କାର କଲେ; ରାମ ସମସ୍ତ ସମବୟସ୍କ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଏଠିରେ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଧ୍ୱନି ଭୂମି ଓ ଆକାଶରେ ଗୁଞ୍ଜି, ପାହାଡ଼, ଗୁହା ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ଢୋଳର ଗଞ୍ଜନ। ଏହିପରି ଭାବେ ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୧୦୨ତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏଉଁ ସମୟରେ, ବସିଷ୍ଠ ଦଶରଥଙ୍କର ସମସ୍ତ ରାନୀମାନଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚାଲିଲେ। ରାଜମହିଳାମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିଲେ, ତାହା ଦେଖିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ମୁହଁରେ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜମହିଳାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ସ୍ଥାନ ସେମାନଙ୍କର, ଏମିତି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ବନକୁ ଆସି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ସୁମିତ୍ରା, ଏଠାରୁ ତୁମର ପୁଅ ସଦା ମୋର ପୁଅ ପାଇଁ ଜଳ ଆଣିଥାଏ। ତୁମର ଛୋଟ ପୁଅ ମଧ୍ୟ କେବେ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିନାହାନ୍ତି; ସେ ସବୁ କାମ ଦୟା ଓ ଧର୍ମ ପାଇଁ କରେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା ତୁମର ପୁଅ, ଆଜି ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଅନୁଚିତ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।“ ତା’ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ରଖା ଦର୍ଭା ଶୟ୍ୟା ଉପରେ, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତି ଦେଇଥିବା ଇଂଗୁଡି ଫଳର ପିଣ୍ଡ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଯାହା ରଖିଥିଲେ, ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ସମସ୍ତ ଦଶରଥ ରାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ମହାନ୍ ପିତା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ମହାରାଜ ପାଇଁ ଯଥାବିଧି ଏହି ନିବେଦିତ ଖାଦ୍ୟ ରଖିଛନ୍ତି। ଏମିତି ଦେବତା ସମ ମହାରାଜ ପାଇଁ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯେଉଁ ଚାରି ଦିଗ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଏବେ କିପରି ମାତ୍ର ଇଂଗୁଡି ଫଳ ଓ ଚାପଟି ଖାଉଛନ୍ତି?” ଏଭଳି ଶୋକ ଓ ଭକ୍ତିର ମଧ୍ୟରେ ଏଇ ଦୃଶ୍ୟ ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉତ୍କଳିତ ହେଲା।