ସୀତା, ତୁମ ଶ୍ୱଶୁର ଚଳିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ବାପାଙ୍କୁ ହରାଇଛ। ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଆମକୁ କହିଲେ ଯେ, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ରାମ ଏହିପରି କଥା କହିବା ସହିତ, ସେହି ପ୍ରଶସ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କର ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରିଗଲା। ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଦେଇ ରାଘବଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଆମ ବଡ଼ ବାପା, ଏହି ପୃଥିବୀର ମାଲିକଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।” ସୀତା ଯେତେବେଳେ ଶୁଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁର, ରାଜା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଇଂଗୁଦି ଚାକ ଏବଂ ଚିର ପଟ୍ଟ ଆଣିଦେ; ମୁଁ ମୋ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବାପାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କରିବି। ସୀତା ଆଗକୁ ଯାଉ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଚାଲ; ମୁଁ ପଛରୁ ଆସିବି, କାରଣ ଏହି ପଥ ବହୁତ କଠିନ।” ତାପରେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସବୁବେଳେ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଅଟୁଟ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ନିୟମିତ ଚିତ୍ତରେ ଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ରାଘବଙ୍କୁ ନିମ୍ନମୁଖ କରି ଶୁଭ୍ର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ। ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହାର କୂଳ ସବୁବେଳେ ଫୁଲ ଗଛରେ ଶୋଭିତ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ପବିତ୍ର, ଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ କାଦିବିହୀନ ଏକ ଘାଟରେ ଗଲେ ଏବଂ ତାଳେ ଜଳ ଦେଇ କହିଲେ, “ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ, ରାଜା।” ପୃଥିବୀର ମାଲିକ ରାମ ତାଙ୍କ ହାତ ଜୋଡି ଏବଂ ଜଳ ଭରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ, “ହେ ରାଜସିଂହ, ମୁଁ ଆଜି ଯେଉଁ ଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ ଅବ୍ୟୟ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ତାହା ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରେତ୍ୟ ଲୋକରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉ।” ଏହାପରେ ରାଘବ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ତାଙ୍କ ବଡ଼ ବାପାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କଲେ। ଦର୍ଭା ଶଇଁରେ ଇଂଗୁଦି ଓ ଯବ ମିଶ୍ରିତ ପିଠା ରଖି, ଭାରି ଦୁଃଖରେ ରାମ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି କହିଲେ, “ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣ ଏହି ଭୋଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଆମେ ସଠିକ ଖାଦ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେମିତି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ଖାଏ, ସେମିତି ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୋଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।” ତାପରେ ସେଇ ପଥରେ ରାମ, ସିଂହସଦୃଶ ପୁରୁଷ, ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ପର୍ବତର ଶୋଭାମୟ ଢାଳିକୁ ଚଢ଼ିଲେ। ଏହାପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପତ୍ର ଗୃହ ଦ୍ୱାରରେ ପହଞ୍ଚି, ଭାରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁ ମେଳାଇ ଜଡ଼ି ଧରିଲେ। ସେମାନେ ଓ ଭାଇମାନେ ଏବଂ ବୈଦେହୀ ଏମିତି କାନ୍ଦିଲେ, ଯେ ପର୍ବତରେ ତାହାର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହେଲା, ସିଂହ ଦଳର ଗଜ୍ଜନ ଭଳି। ଏହି ଦୁଃଖର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଭାରତଙ୍କ ସେନାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଭାରତ ରାମଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି; ଏହି ମହା ଧ୍ୱନି ତାଙ୍କ ମୃତ ବଡ଼ ବାପା ପାଇଁ ଶୋକରୁ।” ତାପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଶିବିର ଛାଡ଼ି, ଏକାଠି ହୋଇ ଏହି ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। କିଛି ଲୋକ ଘୋଡ଼ାରେ, କିଛି ହାତୀରେ, କିଛି ଶୋଭିତ ରଥରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଦେ ଚାଲିଗଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ଯେଉଁଥିରେ ନିକଟରେ ବସିଥିଲେ ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା, ଦ୍ରୁତ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ଭାଇମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଅନେକ ଯାନରେ ଏକାଠି ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଚକ୍ର ଧ୍ୱନି ଉପରେ ଉପରେ ଲାଗିଗଲା। ପୃଥିବୀ ଅନେକ ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଚକ୍ର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା, ମେଘ ମେଘ ମିଶି ଯେପରି ଆକାଶ ଗଞ୍ଜିଯାଏ। ସେଇ ଧ୍ୱନିରୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନେ ନେଇ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବନ୍ୟଶୁକର, ବଘ, ମହିଷ, ସର୍ପ, ବନର, ବନ୍ୟ ଗାଏ, ଗବୟ, ଚିତଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ ଏକାଠି ଭାଗିଗଲେ। ରଥାଙ୍ଗ, ନଟ୍ୟୁହା, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, କୋକିଳ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ଆକାଶ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଗଲା, ପୃଥିବୀ ଲୋକେ ଭରିଗଲା—ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦୁଇଁ ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଗଲା। ଏହି ଭୀତି ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ହଠାତ୍ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ସିଂହସଦୃଶ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅଜୟ, ନିର୍ମଳ ଭୂମିରେ ବସିଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚେହେରାରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ପିତାର ଭଳି, କିମ୍ବା ମାଆ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଯେପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ରାମ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ରାଜପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସମବୟସୀ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଯଥାଯଥ ଆଦର କଲେ। ସେଠାରେ ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ କାନ୍ଦନ ଧ୍ୱନି ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା, ପର୍ବତ ଗୁହା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୃଦଙ୍ଗ ଧ୍ୱନି ପରି ଚାଲିଗଲା। ଏପରି ଭାବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୧୦୨ ତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହାପରେ ବଶିଷ୍ଠ, ଦଶରଥଙ୍କ ରାନୀମାନେକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାଜମହିଳାମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିଲେ, ତାହା ଦେଖିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚେହେରାରେ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଳାମାନେକୁ କହିଲେ, “ଏହି ସ୍ଥାନ ସେମାନଙ୍କର, ଯେଉଁମାନେ ଦୋଷ ନଥିଲେ, ତଥାପି ରାଜ୍ୟ ଛାଡି ବନକୁ ପ୍ରେଷିତ ହୋଇ ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।