ଭାରତଙ୍କୁ ଏପରି କଥା କହି ଥିବା ପରେ, ରାଘବ ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରବଦନା ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ସୀତା, ତୁମ ଶ୍ୱଶୁର ଦେହାନ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ପିତୃହୀନ ହେଇପଡ଼ିଛ; ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ଆମକୁ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗତି କରିଛନ୍ତି।” କକୁତ୍ସ୍ଥ ଏପରି କହିଥିବାବେଳେ, ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଜଳରେ ଭରିଗଲା । ଏବେ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ବହୁତ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ଆମ ପିତା, ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।” ସୀତା ଯେତେବେଳେ ଶୁଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁର, ରାଜା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଚକ୍ଷୁଜଳରେ ଭିଜିଗଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ । ତାପରେ, ରାମ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ସ୍ୱୟଂ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଇଂଗୁଡ଼ି ଚାକ ଏବଂ ଏକ ଛାଳବସ୍ତ୍ର ଆଣ; ମୁଁ ମୋ ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କରିବି।” “ସୀତା ସାମ୍ନାରେ ଯିବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଚାଲ; ମୁଁ ପଛରେ ଯିବି, କାରଣ ଏହି ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।” ତାହାପରେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ, ଶାନ୍ତ, ମୃଦୁ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅଟୁଟ, ସେ ସବୁ କଥା ଅନୁସରଣ କଲେ । ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ମିଶି, ରାଘବଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଶୁଭ୍ର ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀପାରେ ନେଇଗଲେ । ସେମାନେ କଠିନତାରେ ସୁନ୍ଦର ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହାର କୂଳ ସଦା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ । ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ ଘାଟରେ, ତୀବ୍ର ଧାରା ହେଉଥିବା ଜଳରେ, ସେମାନେ ‘ଏହି ତୁମ ପାଇଁ, ହେ ରାଜା’ ବୋଲି ଜଳ ଦେଲେ । ପୃଥିବୀର ଏହି ପ୍ରଭୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ହାତ ଯୋଡି, ଅଞ୍ଜଳିରେ ଜଳ ଧରି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ, “ହେ ରାଜସିଂହ, ମୁଁ ଆଜି ଯେଉଁ ଶୁଭ୍ର ଓ ଅବ୍ୟୟ ଜଳ ତୁମକୁ ଦେଉଛି, ତାହା ପିତୃଲୋକରେ ତୁମ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚୁ ।” ତାପରେ ରାଘବ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ମଣ୍ଡାକିନୀ ତୀର ଛାଡ଼ି ଫେରି ଆସି, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କଲେ । ଦର୍ଭା ଶଯ୍ୟାରେ ଇଂଗୁଡ଼ି ଚାକ, ବାର୍ଲି ଓ ବେର ମିଶିତ ପିଣ୍ଡ ରଖି, ରାମ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ, “ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣ ଏହି ଭୋଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଏଠି ଯଥାଯଥ ଭୋଜନ ପାଉନାହିଁ । ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ମାନେ ଯେଉଁ ଭୋଜନ ଖାନ୍ତି, ତାହା ଏଠି ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।” ଏହିପରି କରି, ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ସେଇ ପଥରେ ଚାଲି, ମଣ୍ଡାକିନୀ ତୀର ଛାଡ଼ି, ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ । ପୃଥିବୀର ଏହି ପ୍ରଭୁ ଏବେ ଛାଳ ଘର ଦ୍ୱାରରେ ପହଞ୍ଚି, ଭାରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁଲଗ୍ନ କଲେ । ସେମାନେ କାନ୍ଦିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ପାହାଡ଼ରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହେଲା; ଭାଇମାନେ ଓ ବୈଦେହୀ ସିଂହ ଦଳର ଦହାଡ଼ ଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭାରତଙ୍କ ସେନା ଭୟଭୀତ ହେଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚିତ ଭାରତ ରାମଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ମିଶିଛନ୍ତି; ଏହି ମହାଶବ୍ଦ ତାଙ୍କ ମୃତ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ।” ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଶିବିର ଛାଡ଼ି, ଏକାଠି ଏକ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ । କିଛି ଲୋକ ଘୋଡ଼ାରେ, କିଛି ହାତୀରେ, କିଛି ଶୁଭ୍ର ରଥରେ, ଅନ୍ୟେ ଦେହରେ ନମ୍ର ଥିଲେ, ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଲେ । ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ଯେଉଁଠି ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ବନବାସରେ ଅଛନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ । ଭାଇମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଲୋକମାନେ, ନାନା ପ୍ରକାର ଯାନରେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଚକ୍ର ଚାପରେ ଶବ୍ଦ କରି, ଏକାଠି ହେଲେ । ମାଟି ଅନେକ ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅନୁସ୍ପର୍ଶିତ ହୋଇ, ବଦଳ ମିଶିବା ଆକାଶର ଭଳି ଶବ୍ଦ କଲା । ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଶାବକ ସହ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଦେଶ ଗନ୍ଧରେ ଭରିଗଲା । ବନ୍ୟଶୂକର, ବଘୁ, ମହିଷ, ସାପ, ବାନର, ବାଘ, ନିଳଗାଏଁ, ଗବୟ, ଏବଂ ଚିତଳ ମିଶି ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ । ରଥାଙ୍ଗ, ନଟ୍ୟୂହା, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, କୋକିଳ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଏହି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ନନ୍ନା ଦିଗକୁ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ । ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଆକାଶ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଗଲା, ଭୂମି ଲୋକେ ଭରିଗଲା; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଭୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାପ୍ରଦ ଲାଗିଲା । ଏହି ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ଅଚାନକ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଅଜୟ ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାମ, ମାଟି ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି । ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାତି ହେଲେ । ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ପିତା ନିଜ ସନ୍ତାନକୁ, କିମ୍ବା ମାତା ନିଜ ଶିଶୁକୁ ଯେପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ । ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ମାନେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଅନ୍ୟେ ଅଭିବାଦନ କଲେ; ରାଜପୁତ୍ର ନିଜ ସମସ୍ତ ସମବୟସ୍କ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ କଲେ । ସେଠି ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଭୂମି ଓ ଆକାଶରେ ଗଞ୍ଜି, ଗୁହା, ପାହାଡ଼, ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ମୃଦୁଙ୍ଗ ଧ୍ୱନି ଭଳି ଅନୁରଣିତ ହେଲା । ଏହିପରି ଭାବେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରଚିତ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ବସିଷ୍ଠ, ଦଶରଥଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ସେଠାକୁ ଚାଲିଲେ । ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ସେଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିଲେ, ତାହା ଦେଖିଲେ । କୌଶଳ୍ୟା, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।