ଏକ ସମୟର କଥା, ଯବେ ମୋର ପିତା ମୋତେ ଭଲ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ମୋତେ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇଥିଲେ—ମୁଁ କେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରୀତିମୟ ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ପୁଣି ଶୁଣିପାରିବି? ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ରାମ ଭୂତପୂର୍ବ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ। ତାପରେ ରାଘବ ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ—“ସୀତା, ତୁମର ଶ୍ୱଶୁର ଚଳିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଏବେ ପିତାହୀନ; ଭରତ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ କହିଲେ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।” କକୁତ୍ସ୍ଥ ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ସେଇ ମହାନ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଚକୁ ଚମକି ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଆସିଲା। ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ବହୁତ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ—“ଆମ ପିତା, ଭୂମିର ନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍।” ସୀତା ତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁର ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣିବା ସହିତ, ତାଙ୍କର ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ପୂରିଗଲା ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ପତି ଦିଗରେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଇଂଗୁଦି ଚାଲର ପିଠା ଆଣ ଏବଂ ଏକ ଚିର ଚର୍ମ ଉପରବସ୍ତ୍ର ଆଣ; ମୁଁ ମୋର ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କରିବାକୁ ଯିବି।” “ସୀତା ସାଗରେ ଚଲିଯାଉ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହ ଚଳିବା; ମୁଁ ପଛରେ ଆସିବି, କାରଣ ଏହି ପଥ ବହୁତ କଠିନ।” ସୁମିତ୍ରାପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କପ୍ରତି ଅନୁଗତ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ସଂୟମୀ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ ଅଟଳ, ଏହି ଦିଗରେ ଯାଇଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଶୁଭ୍ର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗରେ ନେଇଗଲେ। ସେମାନେ, ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ତଟକୁ ଯାଇ, ଫୁଲର ଉଦ୍ୟାନରେ ସଜିଥିବା ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ୍ର, କାଦମାନ୍ୟ ନଥିବା ତୀରରେ, ସେମାନେ ଜଳ ଢାଳି କହିଲେ—“ଏହି ତୁମ ପାଇଁ, ରାଜା।” ଭୂମିର ନାଥ ରାମ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ହାତ ଯୋଡି ଜଳ ଧରି କହିଲେ—“ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ଏହି ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଜଳ ତୁମ ପରଲୋକରେ ପହଞ୍ଚୁ।" ତାପରେ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରୁ ଫେରି ଆସି, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କରିଲେ। ଦର୍ଭା ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ଇଂଗୁଦି ଚାଲ ଓ ଯବ ମିଶ୍ରିତ ପିଠା ରଖି, ରାମ, ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, କହିଲେ—“ମହାନ ରାଜା, ଆମେ ଯଥାଯଥ ଖାଦ୍ୟ ନାହିଁ, ତୁମେ ଏହି ପିଠା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଗ୍ରହଣ କର; ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଜଣେ ଖାଏ, ସେହି ଖାଦ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ।” ତାପରେ ଏହି ଏକାଇ ପଥରେ, ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟ ଉପରୁ ଫେରି, ରାମ ପ୍ରଶସ୍ତ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତୀରଣ କରିଲେ। ପତ୍ରକୁଟିର ଦ୍ୱାର ପହଞ୍ଚି, ଭୂମିର ନାଥ ରାମ, ଭରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁଡିଆ ଆଲିଂଗନ କରିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ରୋଦନର ଶବ୍ଦରେ ପାହାଡ଼ରେ ଉତ୍ତାପ ହେଇଗଲା; ଭାଇମାନେ ଓ ଭାଇଦେହୀ ସୀତା ଦହଡ଼ି ଶିଂହମାନଙ୍କ ପରି ରୋଇଲେ। ଏହି ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭରତଙ୍କ ସେନାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ଭରତ ରାମଙ୍କ ସହ ମିଶିଛନ୍ତି; ଏହି ଭୟାନକ ଶବ୍ଦ ମୃତ ପିତା ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଉତ୍ପନ୍ନ।” ପରେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ି, ଏକାଇ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ିଲେ, ମନ ଏକତାରେ, ଏକେକେ ତାଙ୍କ ଉଚିତ୍ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। କିଛି ଲୋକ ଘୋଡ଼ାରେ, କିଛି ହାତୀରେ, କିଛି ଭଲ ଶୋଭିତ ରଥରେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନମ୍ର ଶରୀର ଥିବା ଲୋକ ପାଦେ ଚଲିଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆତୁର, ନିର୍ବାସିତ ହୋଇଥିବା ରାମକୁ ଅନେକ ଦିନ ପରେ ଦେଖିବାକୁ, ତୁରନ୍ତ ପତ୍ରକୁଟିର ଦିଗରେ ଗଲେ। ଭାଇମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଆଶାରେ, ତାଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯାନରେ ଏକତ୍ରିତ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଚକ୍ର ଶବ୍ଦରେ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ତାପ ହେଲା। ଏହି ଭାରି ଶବ୍ଦରେ, ମାଟି ଅନେକ ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଚକ୍ରରେ ଚିହ୍ନି, ଆକାଶରେ ମେଘ ମିଶିବା ସମୟର ଭଳି ଉତ୍ତାପ ହେଲା। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚଲିଗଲେ, ଆକାଶକୁ ତାଙ୍କ ଗନ୍ଧ ଦେଇ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ, ଶୁଆ, ଭାଲୁ, ମହିଷ, ସାପ, ବାନର, ବାଘ, ଜଙ୍ଗଲ ଗାଈ, ଗବୟ, ଚିତା ହରିଣ—ସମସ୍ତେ ଏକାଇ ଦିଗରେ ପଳାଇଗଲେ। ରଥାଙ୍ଗ, ନତ୍ୟୁହା, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, ପୁରୁଷ କୋକିଳ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଆକାଶ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଗଲା, ଭୂମି ଲୋକମାନେ ଭରିଗଲା; ଦୁଇ ଦିଗ ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚମକି ଉଠିଲା। ଏହିପରି, ଲୋକମାନେ ହଠାତ୍ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ମହାପୁରୁଷ, ଶତ୍ରୁଜିତ, ପ୍ରଭାମୟ, ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାକୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମ, ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକୁ ଦେଖି, ପିତା ପୁଅମାନଙ୍କୁ କିମ୍ବା ମାଁ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରିଥିବା ପରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରିଲେ। ସେଠାରେ, କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଉପସ୍ଥାନ କଲେ; ରାଜପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ସହପାଠୀଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କରି ସାମ୍ମୁଖିକ କଲେ। ଏଠାରେ, ଏହି ମହାନ ପୁରୁଷମାନେ ରୋଇଥିବା ଶବ୍ଦ, ଭୂମି ଓ ଆକାଶ ଉପରେ ଅନୁସ୍ୱାର ହେଇ, ଗୁହା, ପାହାଡ଼, ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଡ଼ମ୍ରୁ ଗୁଞ୍ଜନରେ ମାନେ ଉତ୍ତାପ କରିଲା। ଏପରି ଗୋଟିଏ ଶତ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା, ମହାନ୍ତ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପୂଜ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର। ଏଉଁବେଳେ, ବଶିଷ୍ଠ, ଦଶରଥଙ୍କ ରାନୀମାନେକୁ ଆଗରେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶାରେ ତାଙ୍କ ଦିଗରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ନିର୍ବିଗ୍ନ ଚାଲି, ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗରେ ଯାଇ, ଏଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିଲେ, ତାହା ଦେଖିଲେ।