ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଓ ସୀତା ସହ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ରହିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟିଇ ଜଗାଇଲେ। ଚେତନା ଫେରିଲାପରେ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ରାମଙ୍କ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହୁଥିଲା; ସେ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ଅନେକ କଷ୍ଟଦାୟକ କଥା କହିଲେ। ଯେତେବେଳେ ରାମ ଶୁଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପିତା, ଏହି ପୃଥିବୀର ରାଜା, ଚଳିଗଲେ, ସେ ଧର୍ମନୁସାରେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ପିତା ଏବେ ନିଜ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଏବେ କିଏ ଶାସନ କରିବେ? ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଦାୟିତ୍ୱ ରହିଛି, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରାଣ ଦେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ କରିପାରିଲି ନାହିଁ? ହେ ଭରତ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛ। ମୋର ବନବାସ ସେଷ ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା ବିହୀନ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ମୋର ମନ ହେଉନାହିଁ। ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ବନବାସ ଶେଷ ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ମୋର ପିତା ଚଳିଗଲେ, କିଏ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପୁନି ଶାସନ କରିବେ? ମୋ ପିତା ମୋତେ ଭଲ ଦେଖିଲେ ସଦା ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିଲେ; ଏବେ ସେଇ ପ୍ରିୟ କଥା କେବେ ଶୁଣିପାରିବି? ଏଭଳି କହି ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ରାମ ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନୀ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୀତା, ତୁମର ଶ୍ୱଶୁର ଚଳିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ପିତା ବିହୀନ ହେଲା; ଭରତ ଦୁଃଖରେ କହୁଛନ୍ତି ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।” ରାମ ଏଭଳି କହିଥିଲେ, ସେହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜକୁମାରମାନେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ପରେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ଆସ, ଆମେ ପୃଥିବୀର ଏଇ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ତର୍ପଣ କରିବା।” ସୀତା ଶୁଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଆସିଗଲା, ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ରାମ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହୋଇ, କନ୍ଦୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଇଂଗୁଦି ଚାଉଳର ପିଠା ଏଣି ଓ ବାର୍କର ବସ୍ତ୍ର ଆଣ; ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ତର୍ପଣ କରିବି। ସୀତା ଆଗକୁ ଯାଉ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲ, ମୁଁ ପଛରୁ ଆସିବି; ଏହି ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।” ତାପରେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ସଦା ଭାଇମାନେ ପାଇଁ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସଂଯମୀ, ଶାନ୍ତ, ଓ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟ ରାଜକୁମାରମାନେ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ମଙ୍ଗଳମୟ ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ନେଲେ। ସେମାନେ କଷ୍ଟକର ଭାବରେ ଫୁଲ ହେଉଥିବା ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀର ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ପବିତ୍ର, ଶୁଧ୍ଧ, ଓ କାଦା ନଥିବା ତୀରରେ, ତେଜସ୍ବୀମାନେ ଜଳ ତର୍ପଣ କଲେ, “ଏହା ଆପଣ ପାଇଁ, ହେ ରାଜା।” ପୃଥିବୀର ନାଥ ରାମ, ଜଳ ହାତରେ ଧରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, କନ୍ଦି କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଆଜି ମୋତେ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଅବିଘ୍ନ ଜଳ ଆପଣଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚୁ।” ତାପରେ ରାଘବ, ଭାଇମାନେ ସହିତ, ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀର କୂଳ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ତର୍ପଣ କଲେ। ଦର୍ଭା ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଇଂଗୁଦି ଓ ଯବ ମିଶ୍ରିତ ଚାଉଳର ଉପହାର ରଖି, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ରାମ କନ୍ଦି କହିଲେ, “ହେ ମହାରାଜ, ଆମେ ଯେପରି ଖାଉଛୁ, ତେଣୁଁଠି ଆପଣଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।” ତାପରେ ସେମାନେ ସେଇ ପଥରେ ଚାଲି, ମଣ୍ଡାକିନୀ ତୀର ଛାଡ଼ି, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଳିନ୍ୟବିହୀନ ପାହାଡ଼ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିଲେ। ରାମ, ପତିତପାବନ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚି, ଭରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆଲିଂଗନ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ କନ୍ଦିବାର ଶବ୍ଦ ପାହାଡ଼ରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହେଲା; ଭାଇମାନେ ଓ ବୈଦେହୀ, ସିଂହ ଭଳି କନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହି ଉତ୍ତେଜିତ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭରତଙ୍କ ସେନାମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଭରତ ରାମଙ୍କ ସହ ମିଶିଛନ୍ତି; ଏହି ମହାଶବ୍ଦ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦୁଃଖରୁ ଉପଜିଛି।” ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଶିବିର ଛାଡ଼ି, ଏକ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। କିଛି ଲୋକ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି, କିଛି ହାତୀ ଉପରେ, କିଛି ଶୋଭାୟମାନ ରଥରେ ଏବଂ କିଛି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଥିବା ଲୋକ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ତ୍ୱରିତ ହେବାରେ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ। ଭାଇମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ଅନେକ ଯାନରେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଶବ୍ଦରେ ଏକଠି ହୋଇ ଆସିଲେ। ସେଇ ଭୂମି ଅନେକ ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉପଦ୍ରବିତ ହୋଇ, ମେଘମେଳା ଆକାଶର ଭଳି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଛୁଆମାନେ ସହ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ—ବନଶୁଅର, ବଘ, ମହିଷ, ସାପ, ବାନର, ବନ୍ୟ ଗାଈ, ଗବୟ, ଓ ଚିତଳ—ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ପଳାଇଲେ। ରଥାଙ୍ଗ, ନତ୍ୟୂହା, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, ମେଳ କୋକିଳ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭିତ ହୋଇ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଆକାଶ ପକ୍ଷୀମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ଭୂମି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭରିଗଲା; ଏହି ସମୟରେ ଦୁହିଁ ଦିଗ ଅତି ଶୋଭାମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।