ଧରାପତି ତଳକୁ ପଡ଼ି, ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଅତିଶୟ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ନଦୀ ତଟରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ—ସମସ୍ତେ ବିଶାଳ ଧନୁର୍ଧର—ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ସୀତା ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟି ଜଗାଇଲେ। ରାମ ହେଉଛନ୍ତି କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ; ସେ ହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ପଡ଼ିବା ସହ ବେହାଲ ହୃଦୟରେ ବହୁ ଦୁଃଖଦ ଶବ୍ଦ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ରାମ ଶୁଣିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ପିତା ଧରାଧିପତି ଚଳିଗଲେ, ସେ ଧର୍ମନୁସାରେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋର ପିତା ଏବେ ନିୟତ ମାର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ, ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ କ’ଣ କରିବି? ସେ ମହାନ ରାଜା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଏବେ କିଏ ଶାସନ କରିବେ?” ତା’ପରେ ରାମ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ—“ଯେଉଁ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ମୋ ପାଇଁ ଶୋକରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ହେଲିନି, ଏମିତି ଜନ୍ମର ମୋ ପାଇଁ ଏବେ କ’ଣ କର୍ତବ୍ୟ ରହିଛି?” “ଆହା, ଭରତ! ତୁମେ ନିଜେ ଧନ୍ୟ, ଯେ ତୁମେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାଜାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ମୋର ବନବାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ରାଜାହୀନ ଏହି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ବି ମୋର ମନ ଚାହୁଁନାହିଁ। ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦମକ, ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ମୋର ପିତା ନଥିବା ସମୟରେ କିଏ ଅଯୋଧ୍ୟା ଶାସନ କରିବେ?” “ଏକ ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ମୋ ପିତା ମୋତେ ଭଲ ଚରିତ୍ର ଦେଖି ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିଲେ, ସେଇ ମଧୁର ଶବ୍ଦ ମୁଁ କେବେ ଆଉ ଶୁଣିପାରିବି?” ଏପରି କହି, ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରବଦନୀ ଭାର୍ୟା ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—“ସୀତା, ତୁମର ଶ୍ୱଶୁର ଚଳିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମର ପିତା ନାହାନ୍ତି। ଭରତ ଦୁଃଖରେ କହୁଛନ୍ତି ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।” କକୁତ୍ସ୍ଥ ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ସେଇ ମହାନ୍ତ ପ୍ରଭୁମାନେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭାବିତ ହେଲେ। ତା’ପରେ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ରାମଙ୍କୁ ବଡ଼ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଇ କହିଲେ, “ଚଳ, ଆମେ ନଦୀତଟରେ ଆମ ପିତା, ଏହି ଧରାପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଲି କରିବା।” ସୀତା ଯେତେବେଳେ ଶୁଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁର ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତା’ପରେ ରାମ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନା ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମତେ ଇଂଗୁଦୀ ଚୁନାର ପିଣ୍ଡି ଏବଂ ବର୍କ ଚୀର ଆଣ; ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଲି କରିବି।” “ସୀତା ଆଗରେ ଯାଉ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହ ଚଳ, ମୁଁ ପଛରେ ଆସିବି, କାରଣ ଏହି ମାର୍ଗ ବହୁତ କଠିନ।” ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସଦା ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ଶିଷ୍ଟ, ପ୍ରଢ଼ ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ମିଶି ରଘୁନନ୍ଦନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନା ଦେଇ, ସୁଭଗ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ତଟକୁ ନେଇ ଗଲେ। ସେମାନେ କଷ୍ଟକର ଯାତ୍ରା ଶେଷରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ସୁନ୍ଦର ତଟକୁ ପହଁଚିଲେ, ଯାହା ସଦା ଫୁଲିଥିବା ବନରେ ଶୋଭିତ ଥାଏ। ଏହାଠାରେ ସେମାନେ ଏକ ପବିତ୍ର, ଶୁଭ୍ର, କାଦୁଅ ନଥିବା ତୀର ଚୟନ କରି, ତିବ୍ର ଧାରାରେ ଜଳ ଉପସ୍ଥାପନ କରି କହିଲେ—“ଏହି ଜଳ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ, ହେ ରାଜା।” ଏବେ ଧରାପତି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ହାତ ଯୋଡି, ଅଞ୍ଜଳିରେ ଜଳ ଧରି, କନ୍ଦୁଥିବା ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ହେ ରାଜସିଂହ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆଜି ଅର୍ପିତ ଏହି ପବିତ୍ର ଅବ୍ୟୟ ଜଳ ଆପଣଙ୍କୁ ପିତୃଲୋକରେ ପହଁଚୁ।” ତା’ପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟ ଛାଡ଼ି ଫେରିଲେ ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଲି କରିଲେ। ଦର୍ଭା ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଇଂଗୁଦୀ ଚୁନା, ବାର୍ଲି ଏବଂ ବେର ମିଶିତ ପିଣ୍ଡ ରଖି, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ରାମ କନ୍ଦୁଥିବା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—“ହେ ମହାରାଜ, ଆମେ ଯଥାଯଥ ଖାଦ୍ୟ ନଥିବାରୁ ଆପଣ ଏହି ପିଣ୍ଡ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ମଣିଷ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି।” ଏହା ପରେ ତାହିଁ ପଥରେ ରାମ ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟ ଛାଡ଼ି ମନୋହର ପର୍ବତ ଶିଖର ଦିଗରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଏବଂ ଶିବିର ଦ୍ୱାରକୁ ପହଁଚି, ଧରାପତି ଭରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବହୁତ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ଭାଇମାନେ ଏବଂ ବୈଦେହୀ ଏତେ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ଅର୍ଦ୍ଧନାଦ ପର୍ବତରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହେଲା, ସେମାନେ ସିଂହ ପରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଦୁଃଖ ଜଣେଇଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭରତଙ୍କ ସେନାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ଭରତ ରାମଙ୍କୁ ମିଳିଛନ୍ତି; ଏହି ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଉଠିଛି।” ତା’ପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଅବସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଏକାଠି ଏହି ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। କିଏ ଘୋଡ଼ାରେ, କିଏ ହାତୀରେ, କିଏ ଶୋଭିତ ରଥରେ, ଆଉ କିଏ ଚାଲି ଚାଲି ଗଲେ। ଏହିପରି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକା ଅନ୍ୟାୟରେ ବନବାସରେ ଚାଲିଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରି ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଭାଇମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ଲୋକମାନେ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ; ଅନେକ ଯାନ, ଘୋଡ଼ା, ରଥର ଚକ୍ରର ଶବ୍ଦରେ ମାଟି କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା, ମେଘ ମେଘ ମିଶିଥିବା ଆକାଶ ପରି ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ପିଲାମାନେ ସହିତ ହାତୀମାନେ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚଳିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଗନ୍ଧରେ ପବନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ବନର ଅନେକ କୁଅଁର, ବଘ, ମହିଷ, ସାପ, ବନର ବାନର, ବାଘ, ଶ୍ୱାଳ ଓ ଚିତଳମାନେ ଏକାଠି ଭାଗିଲେ। ରଥାଙ୍ଗ, ନଟ୍ୟୂହ, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, କୋକିଳ, କ୍ରଉଞ୍ଚ adi ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟରେ ଏକାଏକି ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ।