ରାମ ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି, ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛଟି ଆକସ୍ମିକ କସରେ କଟିଯାଇ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେହିପରି ଭୂମିରେ ଲୁହୁଚାଲି ଗଲେ। ଏଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଗତ୍ନାଥ ଏକ ଶକ୍ତିହୀନ ମହାହସ୍ତୀ ମାନେ ପ୍ରବଳ ନଦୀତଟରେ ଘୁମେଁଝିପଡ଼ିଥିବା ପରି ଶୟାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ସମସ୍ତେ ଶୂରବୀର ଧନୁର୍ଧର, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ସୀତା ସହିତ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଜଳ ଛିଟିଲେ। ପରେ ରାମ ଚେତନା ପାଇଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରିପଡ଼ୁଥିଲା, ସେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖଭରା ଶବ୍ଦରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ରାମ ଶୁଣିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କ ପିତା, ଭୂମିର ନାଥ, ପରଲୋକଗମନ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ କଥା କହିଲେ— “ମୋର ପିତା ଏବେ ନିୟତ ମାର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ମୁଁ ଏବେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କ’ଣ କରିବି? ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଏବେ କିଏ ପାଳନ କରିବେ? ମୁଁ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ମର, ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ମୁଁ କିଛି କରିପାରିନାହିଁ, ସେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିପାରିନାହିଁ— ଏହି ଅପରାଧ ମୋର କ’ଣ ଧର୍ମ ରହିଗଲା? ହେ ଭରତ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ତୁମେ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ କରିଛ, ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ। ମୋର ବନବାସ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ମନ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ଚାହେନାହିଁ, କାରଣ ରାଜା ବିହୀନ ଏହି ନଗରୀ ଅନାଥ ଓ ବିକ୍ଷିପ୍ତ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ-ସୁଦନ, ମୋ ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏବେ ମୋର ପିତା ପରଲୋକକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ କିଏ ପୁନର୍ବାର ଶାସନ କରିବେ? ପୂର୍ବେ ମୋ ପିତା ମୋ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଭଲ ଦେଖି ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିଲେ— ଏବେ ସେଇ ପ୍ରିୟ କଥା ମୁଁ କେବେ ଶୁଣିପାରିବି?” ଏଭଳି ଭାବେ ରାମ ଭରତଙ୍କୁ କହି, ମୁହଁ ଚାନ୍ଦ୍ରବଦନୀ ସୀତା ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେଉଁଠି କଥା କହିଲେ— “ସୀତେ, ତୁମ ପିତା-ଶ୍ୱଶୁର ଚଳିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଏବେ ପିତା ବିହୀନ; ଭରତ ଦୁଃଖଭରା ଶବ୍ଦରେ ଆମକୁ ଅନୁସୂଚନା ଦେଉଛନ୍ତି ଯେ, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।” ଏପରି କକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁତ୍ର କହିବା ସମୟରେ, ସେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ତ ପ୍ରିନ୍ସମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ବହୁ ଅଶ୍ରୁ ଆସିଲା। ସମସ୍ତେ ଭାଇ ମିଶି ରାମଙ୍କୁ ଅନେକ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଆମ ପିତା, ଭୂମିର ନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଳି କରିବା ଉଚିତ।” ସୀତା ଶୁଣିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କ ପିତା-ଶ୍ୱଶୁର ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ, ଏବଂ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଚାକ ଏବଂ ଚିର କୋରା ଉପର ଗାର୍ମେଣ୍ଟ ଆଣ; ମୁଁ ମୋ ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଳି କରିବି। ସୀତା ଆଗକୁ ଯାଉ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲ, ମୁଁ ପଛରେ ଆସିବି, କାରଣ ଏହି ପଥ ବହୁତ କଠିନ।” ସେତେବେଳେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଶାନ୍ତ, ସଂଯମୀ, ମୃଦୁଭାବୀ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଅତି ଭକ୍ତିଶୀଳ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଓ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା, ସେ ଦମିତ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରିନ୍ସମାନେ ଏକାଠି ରାଘବଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର କୂଳକୁ ନେଇଗଲେ। ସେମାନେ କଷ୍ଟରେ ଶୋଭାମୟ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହାର କୂଳ ସଦା ଫୁଲ ଓ ଗଛରେ ଶୋଭିତ। ସେମାନେ ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, କାଦୁ ନଥିବା ତୀରରେ ଗଲେ, ଜଳ ଦେଇ କହିଲେ— “ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ, ହେ ରାଜା।” ଭୂମିପତି ରାମ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ହସ୍ତ ଜଳରେ ପୂରଣ କରି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ— “ହେ ରାଜସିଂହ, ମୁଁ ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଅବ୍ୟୟ ଜଳ ଅର୍ପିଲି, ତାହା ପିତୃଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚୁ।" ଏପରେ ରାଘବ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହ ମନ୍ଦାକିନୀ କୂଳ ଛାଡ଼ି ଫେରିଲେ ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଳି କଲେ। ଦର୍ଭା ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଚାକ, ବାଉଳି ଓ ଯବ ମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ ରଖି, ଦୁଃଖରେ ରାମ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ— “ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଆମେ ଯଥାଯଥ ଭୋଜନ ନାହିଁ; ଯେପରି ମଣିଷ ଖାଏ, ସେପରି ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।” ତାପରେ ସେଇ ପଥ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ଦାକିନୀ କୂଳ ଛାଡ଼ି, ସେଇ ପୁରୁଷସିଂହ ଶୋଭାମୟ ପର୍ବତ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଭୂମିପତି ରାମ ପତ୍ରକୁଟି ଦ୍ୱାର ପହଞ୍ଚି, ଭାଇ ଭରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁମେଳା କଲେ। ସେମାନଙ୍କର କାନ୍ଦିବାର ଶବ୍ଦ ପର୍ବତ ଉପରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହେଲା, ଭାଇମାନେ ଓ ବୈଦେହୀ ଏକାଠି ସିଂହ ଦହଡ଼ା ଭଳି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଳି କରିବା ସମୟରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଭରତଙ୍କ ସେନାମାନେ ଏହି ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ— “ନିଶ୍ଚୟ ଭରତ ରାମଙ୍କ ସହ ମିଶିଛନ୍ତି; ଏହି ମହା ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକରୁ ଉଠିଛି।” ତାପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଶିବିର ଛାଡ଼ି, ଏକାଠି ଏକ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ମନେ ଏକତା ନେଇ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। କିଛି ଲୋକ ଘୋଡ଼ାରେ, କିଛି ହାଥୀରେ, କିଛି ଶୋଭାମୟ ରଥରେ, ଅନ୍ୟେ ଶରୀରରେ କୋମଳ ଥିଲେ ତାଙ୍କୁ ହାଟି ଗଲେ। ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ଯେଉଁ ରାମ ନିକଟତମ ବନବାସରେ ଥିଲେ, ତେବେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରି ଅନୁଭବ ହେଉଥିଲା, ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଭାଇମାନେ ଦେଖିବାକୁ ସମସ୍ତେ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଯାନରେ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଚକ୍ର ଓ ଚକ୍ରର ଗୁଞ୍ଜନରେ ତଳ ଗଞ୍ଜାମାନା ହେଲା। ଏହି ଭୂମି ଅନେକ ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଚକ୍ରର ଆଘାତରେ କମ୍ପିତ ହେଲା, ମେଘ ମିଶିବା ସମୟରେ ଆକାଶ ଯେପରି ଗଞ୍ଜାମାନା ହୁଏ। ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହାଥୀମାନେ ନିଜ ଶିଶୁମାନେ ସହ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଏବଂ ଅନେକ ଶୁଅ, ବଘ୍ର, ମହିଷ, ସର୍ପ, ବାନର, ବାଘ, ରଣମୃଗ, ଗବୟ ଏବଂ ଛିତି ହରିଣୀ ଏକାଠି ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।