ଯେତେବେଳେ ମୁଁ କୈକୟା ଦେଶରେ ରହିଥିଲି ଏବଂ ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିଲା, ଆମର ଉତ୍ତମ ପିତା, ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମାନ୍ୟମାନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ, ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ। ତୁମେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯାଇଥିବା ସହିତ, ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ। ଏହିପରେ, ଭରତ କହିଲେ: “ଉଠ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦିଅ; ମୁଁ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ଦେଇଛି। ଏହା ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି ଯେ, ପ୍ରେମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ପିତୃଲୋକରେ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ; ଏବଂ ରାଘବ, ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ପ୍ରିୟ। ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ କେବଳ ତୁମକୁ ନେଇ ଥିଲା, ତୁମେ ଦୃଶ୍ୟ ହେବାକୁ ଆଶା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ତୁମେଉପରେ ଅଟୁଟ ଥିଲା; ତୁମେ ଦୂର ହେବାରୁ, ଦୁଃଖରେ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ, ତୁମେଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଆମ ପିତା ଚଳିଗଲେ।” ଭରତଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, ଯେଉଁଥିରେ ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟ ଥିଲା, ରାଘବ ଅଚେତନ ହେଇପଡିଲେ। ଶତ୍ରୁଙ୍ଗ ଦାନବଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଫିଙ୍ଗାଇଥିବା ବଜ୍ର ଭଳି ଭରତଙ୍କର ଏହି ଶବ୍ଦ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଲା। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ ଧରି ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ କଟାଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଭରା ଡାଲି ଅଟି ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ଏଭଳି ପଡିଥିବା ରାମ, ପୃଥିବୀର ନାଥ, ନଦୀ ଉପକୂଳରେ ଶୟାନ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଅଚେତ ହେଇ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସଂଗୀ ଭାଇମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର, ଦୁଃଖରେ ଅଳସ୍ତ, ସୀତା ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟି ଦେଇ ରୋଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଚେତନା ପାଇ, ଚୋଉଁ ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଯାଇ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖଭରା ଅନେକ କଥା କହିଲେ। ରାମ ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ କଥା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏବେ ପିତା ନିଜ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଆଉ ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ କଣ କରିବି? ଆୟୋଧ୍ୟା, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରିଥିଲା, ଏବେ କିଏ ଶାସନ କରିବ? ମୋ ପାଇଁ କଣ ଦାୟିତ୍ଵ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ମର, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଇଗଲା, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିପାରିଲିନାହିଁ? ଆହା, ଭରତ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କୁ ତୁମେ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଛ। ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲାପରେ ମଧ୍ୟ, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ମୋର ମନ ହେଉନାହିଁ; ରାଜା ବିନା ଆୟୋଧ୍ୟା ନିର୍ନେତ୍ର ଓ ବିଚଳିତ ହୋଇଯାଇଛି। ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍ଗ ଦମନ କରିଥିବା, ବନବାସ ଶେଷ ହେଲାପରେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ପିତା ଦେବଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ କିଏ ଅବେ ଶାସନ କରିବ? ପିତା ମୋତେ ଭଲ ଦେଖିବା ସମୟରେ ମୋତେ କମଳ କଥା କହିଥିଲେ—ମୁଁ ଏହି ସୁସ୍ଥ କଥା କେଉଁଠି ଶୁଣିପାରିବି? ଏପରି ଭରତଙ୍କୁ କହି, ରାଘବ ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଉତ୍ତାପିତ ହୋଇ କହିଲେ: “ସୀତା, ତୁମର ଶ୍ଵଶୁର ଚଳିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଏବେ ପିତା ବିନା; ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଆମକୁ ଏହି ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ।” କକୁତ୍ସ୍ଥ ଏପରି କହିବା ସହିତ, ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜକୁମାରମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚୋଉଁ ଆଖିରେ ଲୁହ ଭରିଗଲା। ଏପରି, ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅତି ଶାନ୍ତି ଦେଇ କହିଲେ: “ଆମ ପିତା, ପୃଥିବୀର ନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦିଅ।” ସୀତା ତାଙ୍କର ଶ୍ଵଶୁର ରାଜା ଦେବଲୋକକୁ ଯାଇଥିବା ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଆଖି ଲୁହରେ ଭରିଗଲା ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନାହିଁ। ତାପରେ, ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଇଂଗୁଦୀ ଚୂଣା ରୁଟି ଆଣ, ଏବଂ ଚିର ଚର୍ମ ଉପରିବସ୍ତ୍ର ନେ; ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦିବି।” “ସୀତା ପ୍ରଥମେ ଯାଉ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଚାଲ, ମୁଁ ପଛରେ ଯିବି; ଏହି ପଥ ବହୁତ କଷ୍ଟଦାୟକ।” ସୁମିତ୍ରାପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସଦା ନିଜ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ଅତି ଭକ୍ତ, ସଂଯମୀ, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ବିବେକୀ, ତାଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ରାଜକୁମାରମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଶୁଭ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ନେଇଗଲେ। ସମସ୍ତେ ବହୁତ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତେ ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପହଁଚିଲେ, ଯାହାର ତୀର ସଦା ଫୁଲ ରେ ଶୋଭିତ। ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଧ୍ଧ, କାଦା ନଥିବା ତୀର, ତୀବ୍ର ବହୁଥିବା ଜଳ ପାଖରେ, ସମସ୍ତେ ଜଳ ଦେଇ କହିଲେ: “ଏହି ଜଳ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ, ଓ ରାଜା।” ପୃଥିବୀର ନାଥ, ଜଳ ଭରା ହାତ ଦେଇ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଲୁହରେ ଭିଜି, କହିଲେ: “ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ଅଅବିନାଶୀ ଜଳ, ଆଜି ମୁଁ ଦେଇଛି, ତୁମେ ପିତୃଲୋକକୁ ଯାଇଥିବା, ତୁମେ ପାଉ।” ରାଘବ ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀର ଉପରେ ଏଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ଭାଇମାନେ ସହିତ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦେଲେ। ଦର୍ଭା ଗାଛ ଉପରେ ଇଂଗୁଦୀ ଚୂଣା ଓ ବାଉଲି ମିଶା ରୁଟି ରଖି, ଦୁଃଖରେ ରାମ ଲୁହ ଭରା ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ: “ବଡ଼ ରାଜା, ଆମେ ଅନ୍ନ ବିନା, ଏହି ଭୋଜନ ଆପଣ ଖାଇବେ; ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟ ଖାଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଜନ।” ଏପରି, ଏହି ପଥରେ ରାମ, ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀର ଉପରୁ ଫେରି, ରମ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ। ପୃଥିବୀର ନାଥ, ପତ୍ର ଗୁହା ଦ୍ୱାର ଉପରେ ପହଁଚି ଭରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଚେହେରାରେ ଆଲିଂଗନ କଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ରୋଦନ ଶବ୍ଦରୁ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗଞ୍ଜନ ଉପଜିଗଲା, ଭାଇମାନେ ଓ ବୈଦେହୀ ସହିତ ଦହାଡ଼ ଶିଂହ ପରି ରୋଇଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାଳରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇମାନେ ରୋଇଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭରତଙ୍କ ସେନାମାନେ ଭୟଭିତ ହେଇଗଲେ। ଏହିପରି, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।