ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି ଯେ, ଏକ ରାଜାକୁ ଲୋକେ ମାନବ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ସେ ଦେବତା ସମାନ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ସେ ମାନବ ହେବେ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ କେକୟାରେ ରହୁଥିଲି ଏବଂ ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିଲ, ସେଇ ସମୟରେ ଆମ ଉତ୍ତମ ପିତା, ଯିଏ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କରିଥିଲେ। ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେତେବେଳେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲ, ଆମ ପିତା ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ଭାରତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉଠ, ମହାବୀର, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି କର; ମୁଁ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛୁ। ଏହି ଭାବରେ ପ୍ରେମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ପିତୃଲୋକରେ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ। ରାଘବ, ତୁମେ ତ ଆମ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ସେ ତ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ ବିୟୋଗାନ୍ୱିତ ଥିଲେ, ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶା କରୁଥିଲେ, ତୁମ ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ। ତୁମକୁ ବିନା, ତୁମ ଆଶାରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ, ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଆମର ପିତା ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ରାଘବ ଅବାକ୍ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଭାରତଙ୍କ କଥା ମନେ ହେଲା ମାନେ ମାନେ ମାନେ ମହାବଳୀ ରାମଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଘାତ ଦେଇଥିବା ପରି ଲାଗିଲା। ତାଙ୍କ ଦୁଇ ହାତ ଧରି, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ କାଠରେ କଟାଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଭରିଥିବା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାମ, ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଦୂର୍ବଳ ଓ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ହୋଇ ରହିଗଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସବୁ ଶୂରବୀର ଧନୁର୍ଧର, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ସୀତା ସହିତ ମିଶି ରାମଙ୍କୁ ପାଣି ଛିଟିଲେ। ସ୍ୱସ୍ଥ ହେଇ, ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିବା କକୁତ୍ସ୍ଥନନ୍ଦନ ରାମ ଦୁଃଖରେ ଏକାଧିକ କ୍ଷୁଦ୍ର କଥା କହିଲେ। ପିତାଙ୍କ ପ୍ରୟାଣ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ମୋର ପିତା ନିୟତ ମାର୍ଗରେ ଚଲିଗଲେ, ମୁଁ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କଣ କରିବି? ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଏବେ କିଏ ଶାସନ କରିବେ, ଯାହା ଆମ ପିତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା? ମୋର ପାଇଁ ଏବେ କି ଧର୍ମ ରହିଛି? ମୁଁ ଯିଏ ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ମର, ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଆମ ପିତା ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଯାହାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ମଧ୍ୟ କରିପାରିଲିନି। ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ପିତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଉଚିତ ଭାବେ କରିଛ। ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ରାଜାଶୂନ୍ୟ ଓ ଅସ୍ଥିର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ମୋର ମନ ହୁଏନା। ଏହି ଶତ୍ରୁଦଳନ, ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ଆମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ, ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ କିଏ ପୁନି ଶାସନ କରିବେ?” “ଏକଥା ଭାରତଙ୍କୁ କହି, ରାଘବ ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅଲୋକିକ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, ‘ସୀତା, ତୁମର ଶ୍ୱଶୁର ଚଲିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଏବେ ପିତାହୀନ; ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଆମକୁ ଏହି ଦୁଃଖଦ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଲେ।’ ରାମଙ୍କ ଏହି କଥାରେ ସମସ୍ତ ଭୂପତିପୁତ୍ରମାନେ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଲୁଚାଇପାରିଲେନି। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଭାଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ, ‘ଚଳ, ଆମେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି କରିବା।’ ସୀତା ଯେତେବେଳେ ଶୁଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁର ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଆସିଲା ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି। ତାପରେ ରାମ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ପାଇଁ ଇଙ୍ଗୁଦି ଚାକ ଏଣି ଆଣ, ଏବଂ ଏକ ଚିରଉତ କମ୍ବଳ ଆଣ; ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି କରିବି। ସୀତା ଆଗରେ ଯିବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଚଲ, ମୁଁ ପଛରେ ଯିବି, କାରଣ ଏହି ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।” ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସଦା ନିଜ ଭାଇ ଓ ଭାଉଜଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶାନ୍ତ, ଶିଷ୍ଟ ଓ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ, ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହଯୋଗ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜକୁମାରମାନେ ମିଶି ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ତୀରକୁ ନେଇଗଲେ। ସେମାନେ ବିପରୀତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ସଦା ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ବନମାଳିକାରେ ଶୋଭିତ। ପବିତ୍ର, ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଦଳା ନଥିବା ଏକ ତୀରକୁ ବାଛି, ତାହାର ତୀବ୍ର ବହୁଥିବା ଜଳରେ ‘ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ, ହେ ରାଜା’ ବୋଲି ଜଳଞ୍ଜଳି ଦେଲେ। ତାପରେ ଭୂପତି ରାମ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ହାତ ଯୋଡ଼ି, ଅଞ୍ଜଳିରେ ଜଳ ଧରି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ରାଜାନାମା ଶିରୋମଣି, ଆଜି ମୋର ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ଅବିନାଶୀ ଜଳ ଆପଣଙ୍କୁ ପିତୃଲୋକରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ।” ଏଭଳି ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀର ଛାଡ଼ି, ରାଘବ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି କରିଲେ। ଦର୍ଭା ଶଯ୍ୟାରେ ଇଙ୍ଗୁଦି ଓ ବାର୍ଲି ମିଶା ଚାକ ରଖି, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ରାମ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ, “ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ଅଞ୍ଜଳି ଆପଣ ଖୁସି ହୋଇ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଯେପରି ଖାଉଛୁ, ସେପରି ଆପଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୋଗ ଉପଲବ୍ଧ ହେଉ।” ପୁନି ସେଇ ମାର୍ଗରେ ଫେରି, ରାମ ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀର ଛାଡ଼ି ପାହାଡ଼ର ସୁନ୍ଦର ଶିଖରକୁ ଚଢ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଭୂପତି ରାମ କୁଟିର ଦ୍ୱାରକୁ ଆସି, ଭାରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁବଳେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାରରେ ପାହାଡ଼ରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହେଲା, ଭାଇମାନେ ଓ ବୈଦେହୀ ସହିତ ସମସ୍ତେ ସିଂହ ଦହାଡ଼ିବା ପରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ।