ଭାଇ ଭାରତ ରାମଙ୍କୁ ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପଚାରିଲେ, "ତୁମ ଵେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କି ସଫଳ ହେଲା? ତୁମ ଯଜ୍ଞ-ଯାଗ୍ୟ କି ସଫଳ ହେଲା? ବିବାହ କି ସଫଳ ହେଲା? ତୁମ ଶିକ୍ଷା କି ସଫଳ ହେଲା? ରାଘବ, ମୁଁ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେପରି ତୁମର ବୁଝିବା ଶକ୍ତି କି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଲାଗି ଉପଯୁକ୍ତ? ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ, ତୁମେ କି ସେହି ନୀତି ଅନୁସରଣ କରୁଛ? ଯାହା ନେଇ ମାନବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥରେ ଚାଲିପାରିବେ। ରାଘବ, ସୁଆଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଏକା ଖାଉନାହାଁତୁ, ତାହା ଭୋଗିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଅଂଶୀଦାର କରନ୍ତୁ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା, ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟ କରି, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରି, ସମୟ ଆସିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।" ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ ଶତତମ ସର୍ଗର ଅନ୍ତ ହେଲା। ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଭାରତ ଦୁଃଖିତ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, "ଧର୍ମ ହୀନ ହୋଇ, ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କ’ଣ ମୂଲ୍ୟ? ଆମ ଗୃହର ଚିରନ୍ତନ ନୀତି ଏହି—ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ସେଠି କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ରାଜା ହେଇପାରିବେନାହିଁ। ରାଘବ, ମୋ ସହ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚଳ, ଆମ ବଂଶର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କର। ଲୋକେ ରାଜାକୁ ମାନବ ବୋଲି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଥିବା ରାଜା ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ। ମୁଁ କେକୟାରେ ଥିଲି, ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲା, ସେଇ ସମୟରେ ଆମ ପିତା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯିବା ସହ ସହ, ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ, ସେ ଏହି ଲୋକ ଛାଡିଦେଲେ। ଏହିବେ, ପୁରୁଷଶାର୍ଥୀ, ଉଠ, ଆମ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଲି କର; ମୁଁ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳଞ୍ଜଲି ଦେଇଛୁ। ପୂର୍ବଜମାନେ କହିଛନ୍ତି, ପ୍ରେମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ପିତୃଲୋକରେ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ; ରାଘବ, ତୁମେ ଆମ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ସେ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ, ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରୁଥିଲେ, ମନ ତୁମେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା; ତୁମେ ନଥିଲେ, ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଏ ଲୋକ ଛାଡିଦେଲେ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖଜନକ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଅଚେତନ ହେଇପଡିଲେ। ଭାରତଙ୍କ ବାକ୍ୟ ବଜ୍ରଘାତ ସମାନ ରାମଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱସ୍ତ କଲା। ତାଙ୍କ ଦୁଇ ହାତ ଧରି, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ କାଟିଦିଆଯାଇଥିବା ଫୁଲେଇଥିବା ଗଛ ପରି ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡିଲେ। ସେ ଏପରି ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡି ରହିଲେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଚାଲି ଥକିଯାଇଥିବା ରାଜା ହସ୍ତୀ ନଦୀତଟରେ ଘୁମାଉଛି। ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ଶିରୋମଣି ଧନୁର୍ଧରୀମାନେ, ସୀତା ସହ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି, ଜଳ ଛିଟି ରାମଙ୍କୁ ସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଦେଲେ। ରାମ ସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ହୋଇ, ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରେଇ, ଦୟାମୟ ବାକ୍ୟ କହିଲେ। ପିତା ମୃତ୍ୟୁର ଖବର ଶୁଣି, ଧର୍ମପରାୟଣ ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପିତା ଏବେ ନିୟତ ପଥକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏହିବେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଛାଡିଦେଇଥିବା ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ କିଏ ଚାଲାଏବ? ମୋ ପାଇଁ ଏହିବେ କ’ଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିଛି, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ପିତାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ କରିପାରିଲିନାହିଁ? ଭାରତ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ନିୟମ ପୂର୍ବକ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଛ। ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ନେତୃତ୍ୱହୀନ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ମୋର ମନ ହୁଏନା। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦମନକାରୀ, ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ରାଜା ନଥିବା ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ କିଏ ପୁନର୍ବାର ଶାସନ କରିବ? ଏକଥା ମୋତେ ମନେ ପଡ଼େ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଭଲ ଆଚରଣ କରୁଥିଲି, ପିତା ମୋତେ ମୃଦୁ ବାକ୍ୟ କହି ସାନ୍ତ୍ଵନା ଦେଉଥିଲେ—ଏହିବେ ସେଇ ମଧୁର ବାକ୍ୟ କିପରି ଶୁଣିବି?" ଏପରି କହି ରାଘବ ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କରିଲେ, "ସୀତା, ତୁମ ପିତାଶ୍ୱର ଚଳିଯାଇଛନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଏବେ ପିତାହୀନ; ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଆମକୁ କହୁଛନ୍ତି, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।" ଏପରି କହିବା ସହ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରିପଡିଲା। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଭାଇ ରାଘବଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ଵନା ଦେଇ କହିଲେ, "ଆମ ପିତା, ପୃଥିବୀପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଲି କରିବା ଦରକାର।" ସୀତା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ପିତାଶ୍ୱର ଚଳିଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଚୁପ ହୋଇ ରହିଲେ, ଅଶ୍ରୁଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପତିଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନାହିଁ। ତାପରେ ରାମ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ଵନା ଦେଇ, ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଇଂଗୁଦୀ ଚାକି ଏଣିଦେ, ଏକ ଛାଲ ଉପରିବସ୍ତ୍ର ଆଣ, ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଲି କରିବି। ସୀତା ପ୍ରଥମେ ଯାଉ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲ; ମୁଁ ପଛରେ ଯିବି, କାରଣ ଏହି ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।" ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା, ଶାନ୍ତ, ସଂଯମୀ, ଭାଇପ୍ରତି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ଏହି କଥାମାନେ ଶୁଣି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ଵନା ଦେଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର, ରାମଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ। ସେଇ ଉଜ୍ଵଳ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ, ଯାହାର ପାର୍ଶ୍ୱ ସଦା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ସେଠି ଦୁଃଖ ସହ କିଛି କଷ୍ଟରେ ସମସ୍ତେ ପହଞ୍ଚିଲେ।