ଭଗବାନ ରାମଙ୍କୁ ନିମନ୍ତେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଥିଲା—ତୁମେ କି ଚାରିଜଣ କିମ୍ବା ତିନିଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ, କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ, କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ପରାମର୍ଶ କରୁଛ? ତୁମ ଵେଦାଧ୍ୟୟନ କି ସଫଳ? ତୁମ ଯଜ୍ଞ-ଯାଗ୍ୟ, ବିବାହ ଓ ଶିକ୍ଷା କି ସଫଳ ହେଉଛି? ରାଘବ, ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ଭଳି ତୁମର ଜ୍ଞାନ କି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛି? ତୁମେ କି ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ? ଯେଉଁଟି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଧର୍ମମୟ ପଥ ଦେଖାଏ? ରାଘବ, ତୁମେ କି ସ୍ବାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଏକାକି ଭୋଜନ କରୁନାହାଁତି, ତୁମ ସ୍ନେହୀଙ୍କ ସହିତ ଅଂଶୀଦାର କରୁଛ? ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଶାସନ କରି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ, ସେ ସମୟ ଆସିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶତତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଓ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପକାର, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ? ଆମ ଘରେ ଏହି ଚିରନ୍ତନ ନିୟମ—ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଥାଏ, ସେଠାରେ କନିଷ୍ଠ କେବେ ରାଜା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଘବ, ଚଳ, ଆମ ସହ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚଳ, ଓ ଆମ ବଂଶର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କର। ଲୋକେ ରାଜାକୁ ମନୁଷ୍ୟ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ, ସେ ମୋ ପାଖରେ ଦେବତା ସମାନ। ମୁଁ କେକୟାରେ ଥିଲି ଓ ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲା, ଆମର ପିତା, ଯିଏ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯାଉଥିବା ସହିତେ, ସେ ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ। ଏଠାରୁ ଉଠ, ମାନବସିଂହ, ଓ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କର; ମୁଁ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ଦେଇଛୁ। ପ୍ରେମ ସହିତ ପିତୃଦେବଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ତାଙ୍କ ଲୋକରେ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ; ଓ ରାଘବ, ତୁମେ ତ ଆମ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ସେ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ, ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ତୁମ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ତୁମ ସ୍ମୃତିରେ ଅନୁରକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଚାଲିଗଲେ।" ଏହିପରି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତପ୍ରଥମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ଯେଉଁଥିରେ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କଥା ଥିଲା, ରାଘବ ଅଚେତନ ହୋଇପଡିଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦ ଭଳି ଲାଗିଲା, ଯେପରି ବିଜୟୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉପରେ ବଜ୍ର ଫିଙ୍ଗିଦେଇଛନ୍ତି। ରାମ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ହାତ ଧରି ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ କାଟିଦିଆଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଲଗା ଗଛଭଳି ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡିଲେ। ସେ ଭୂମିରେ ପଡି ଥିଲେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘଦିନ ଥକିଯାଇଥିବା ମହାଗଜ ନଦୀତଟରେ ଶୁଇଅଛି। ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାଧନୁର୍ଧର, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ସୀତା ସହିତ ରୋଇ ତାଙ୍କୁ ପାଣି ଛିଟିଲେ। ରାମ ଜ୍ଞାନ ଫେରିଲେ, ଚକ୍ଷୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରିବା ସହିତ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଅନେକ କଷ୍ଟଦାୟକ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପିତା, ଏହି ଭୂମିରେ ଅଧିପତି, ଚାଲିଯିବାର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ପିତା ଯେତେବେଳେ ନିୟତିର ପଥରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ଏବେ ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ କଣ କରିବି? ଏହି ଅଧିପତିହୀନ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ କିଏ ପୁନଃ ଶାସନ କରିବେ? ମୋ ପାଇଁ କଣ ଦାୟିତ୍ୱ ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପିଡିତ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିପାରିଲି ନାହିଁ? ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ତୁମେ, ଭରତ, କାରଣ ତୁମେ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପିତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରିଛ। ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ମୋର ମନ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ଚାହେନାହିଁ, କାରଣ ସେ ରାଜା ବିନା ନେତୃତ୍ୱହୀନ ଓ ବିକ୍ଷିପ୍ତ। ଶତ୍ରୁନିବାରକ, ମୋ ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ କିଏ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଶାସନ କରିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମ ପିତା ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ? ପୂର୍ବେ ମୋ ପିତା ମୋ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରିୟ କଥା କେଉଁଠି ଶୁଣିବି?" ଏପରି କହି ରାଘବ ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—"ସୀତା, ତୁମ ପିତା-ଶ୍ବଶୁର ଚାଲିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପିତାହୀନ; ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଆମକୁ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଖବର ଦେଉଛନ୍ତି।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଭାଇ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ଶାନ୍ତନା ଦେଲେ ଓ କହିଲେ—"ଆସ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ପୃଥିବୀନାଥ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କରିବା।" ସୀତା, ତାଙ୍କ ଶ୍ବଶୁର ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣର କଥା ଶୁଣି, ଅଶ୍ରୁଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ରାମ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନା ଦେଇ, ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଇଂଗୁଦି ଚାକି ଏଣା ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଆଣ; ମୁଁ ମୋ ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କରିବି। ସୀତା ଆଗକୁ ଯାଉ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହ ଚଳ, ମୁଁ ପଛରେ ଯିବି, କାରଣ ଏହି ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।" ତାପରେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସଦା ଭାଇଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ, ଶାନ୍ତ, ସଂଯମୀ ଓ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ମିଶି ରାଘବଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନା ଦେଲେ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀପାରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।