ଭାରତ ରାମଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ରାମ, ତୁମେ କି ସଠିକ୍ ଭାବେ ସେନାଅଭିଯାନ, ଦଣ୍ଡ ଦେବା, ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଜନ୍ମ, ମିତ୍ରତା ଓ ଶତ୍ରୁତା—ଏହି ସବୁକୁ ଅନୁମୋଦନ କରୁଛ? ତୁମେ କି ଚାରିଜଣ କିମ୍ବା ତିନିଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି କି ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛ? ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ବିଧିବତ୍ କୃତ୍ୟ, ବିବାହ ଓ ଶିକ୍ଷା—ଏହି ସବୁ କି ଫଳଦାୟକ ହେଉଛି? ତୁମର ବୁଦ୍ଧି, ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେ କି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଉପକୃତ? ତୁମେ କି ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଅନୁସରିଥିବା ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ? ଏହି ପଥ ଭଲ ଓ ଧାର୍ମିକ। ରାଘବ, ତୁମେ କି ମିତ୍ରମାନେ ଚାହେଁଥିବା ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଏକାଏକି ଖାଉନାହାଁତ? ଏହା ସଦା ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ବାଣ୍ଟି ଖାଉଛ? ଜେଉଁ ରାଜା ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମ ପାଳନ କରି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରିଥାଏ, ସେ ତାଙ୍କର ସମୟ ଅସିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଯାଆନ୍ତି।” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଏହି ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଭାରତ କହିଲେ, “ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କ’ଣ ଦରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ? ଆମର ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ନୀତି—ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କନିଷ୍ଠ ରାଜା ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ରାଘବ, ଚଳ, ଆମେ ଦୁହେଁ ଏହି ଶ୍ରୀମୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଇ, ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଆମ ବଂଶର ମାନ୍ୟତା ରକ୍ଷା କରିବା। ମନୁଷ୍ୟ ରାଜାକୁ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ସେ ଦେବତା ସମାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ମୁଁ କେକୟାରେ ଥିଲି ଓ ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଆମ ପିତା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯିଏବେ ଚାଲିଗଲ, ସେଇଁଠୁ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ପିତା ତାଙ୍କ ଶେଷ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ। ଏବେ, ପୁରୁଷଶାର୍ଥୀ, ଉଠ, ଆମ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି କର; ମୁଁ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳଞ୍ଜଳି ଦେଇଛୁ। ପ୍ରେମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ପିତୃଲୋକରେ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ; ରାଘବ, ତୁମେ ତ ଆମ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ସେ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ, ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରୁଥିଲେ; ତୁମ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ତୁମକୁ ଭାବି, ସେ ଚଳିଗଲେ।” ଏହି ସର୍ଗ ଏଠାରେ ଶେଷ ହେଲା। ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡିଗଲେ। ଏହି ଭୟାନକ ଖବର, ଯେପରି ଦାନବଦ୍ୱେଷୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡିଥାଏ, ରାମଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଢେଲିଦେଲା। ତାଙ୍କ ଦୁଇ ହାତ ଧରି, ସେ ଜଣେ ଫୁଲିଥିବା ଡାଳକୁ କଟାଗଛ ଭଳି ଭୂମିକୁ ଢେଲିପଡିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଶୁଇଥିବା ଦେଖି, ସେ ଏକ ଦୀନ ହାତୀ ଭଳି ନଦୀ ତଟରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଅଚେତ ହେଇପଡିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ଶୂରବୀର ଧନୁର୍ଧର, ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ, ସୀତା ସହିତ ମିଶି ରାମଙ୍କୁ ପାଣି ଛିଟିଲେ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି, ଚେତନା ଫେରି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, କ୍ଲେଶରେ ଅନେକ ଦୁଃଖର କଥା କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ମୋ ପିତା ନିୟତ ଗତିକୁ ଗଲେ, ମୁଁ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କ’ଣ କରିବି? ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ବିନା ଏହି ରାଜ୍ୟ କିଏ ଚାଲାଇବ? ମୋ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର କୃତବ୍ୟ କ’ଣ ଅଛି, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଚଳିଗଲେ, ଯାହାର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ କରିପାରିନାହିଁ? ଭାରତ, ତୁମେ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଛ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ। ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ମୋର ମନ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ନେତୃତ୍ୱହୀନ ଓ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ। ରିପୁନିଘ୍ନ, ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ଆମ ପିତା ନ ଥିବାବେଳେ କିଏ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ କରିବେ? ପୂର୍ବେ, ମୁଁ ଭଲ ବ୍ୟବହାର କଲେ, ପିତା ସୁସ୍ମିତ ଶବ୍ଦରେ ମୋତେ ଶାନ୍ତି ଦେଉଥିଲେ; ଏବେ ସେ ମଧୁର କଥା କେବେ ଶୁଣିପାରିବି?” ଏପରି କହି, ରାମ ତାଙ୍କ ସୌମ୍ୟମୁଖୀ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଡାକି, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, “ସୀତା, ତୁମର ଶ୍ୱଶୁର ଦେହାନ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ବି ଏବେ ପିତାହୀନ; ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଏହି ଖବର ଦେଉଛନ୍ତି।” ଏହା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଭାଇ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଲେ: “ଆମେ ଏବେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି କରିବା ଉଚିତ।” ସୀତା, ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ଶୁଣି, ଅଶ୍ରୁଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତା’ପରେ, ରାମ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ପାଇଁ ଇଙ୍ଗୁଦି ଚାକ ଓ ଚମର ଚୀର ଆଣ; ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି କରିବି। ସୀତା ଆଗରେ ଚାଲିବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯିବ; ମୁଁ ପଛରେ ଯିବି, କାରଣ ଏହି ପଥ ଅତି କଠିନ।” ତେବେ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସ୍ୱୟଂ ନିୟମିତ, ଶାନ୍ତ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଅତି ପ୍ରେମ କରୁଥିବା, ଏହି କଥା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ଦିଗରେ ଆଗେ ଚଲିଲେ।