ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଉଛି—"ହେ ରାଘବ, ତୁମେ କି ନାସ୍ତିକତା, ମିଥ୍ୟା କଥା, କ୍ରୋଧ, ଅବଧାନହୀନତା, ଡାହାଣି, ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ, ଆଳସ୍ୟ ଓ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ?" ତୁମେ କି ଏକାକି ବିଚାର କରିବା, ଅସୁବିଧା ଅଜଣା ଲୋକଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରିବା, ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିବା ଓ ଗୁପ୍ତ କଥାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଅସମର୍ଥତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ?" ଚୌଦ୍ଦ ରାଜଧର୍ମ ଦୋଷ, ଯେପରିକି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅବହେଳା, ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିଛ କି? ହେ ରାଘବ, ତୁମେ କି ଦଶ, ପଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ ଓ ତିନି ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ତିନି ବିଧା ଜ୍ଞାନକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିଛ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଷଡ୍ଗୁଣ ନୀତି, ଦୈବ ଓ ମାନବ ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଶ୍ ଧର୍ମ ଓ ରାଜ୍ୟର ଚକ୍ର ବୁଝିଛ କି? ହେ ମହାପଣ୍ଡିତ, ତୁମେ କି ଯୁଦ୍ଧ ଯାତ୍ରା, ଦଣ୍ଡ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ, ମିତ୍ରତା ଓ ଶତ୍ରୁତାକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ମୂଲ୍ୟାୟନ କର? ଚାରି, ତିନି, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ କିମ୍ବା ଏକା ଏକା ପ୍ରକାରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛ କି? ତୁମର ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ଶିକ୍ଷା କି ଫଳଦାୟକ ହେଲା? ମୁଁ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି କି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ବଢ଼ାଏ? ତୁମେ କି ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଅନୁସରିଥିବା ନୀତିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ଯାହା ଶ୍ରେୟସ୍କୁ ନେଇଯାଏ? ହେ ରାଘବ, ତୁମେ କି ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଏକା ଏକା ଖାଇ ନ ଆନନ୍ଦ କର, ବନ୍ଧୁମାନେ ଚାହାଁଲେ ସେଥିରେ ଅଂଶୀଦାର କର? ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ଯଦି ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରି, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ, ସମୟ ଆସିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭାରତ କହିଲେ—"ମୋ ପାଖରେ ଧର୍ମ ନଥିବାବେଳେ ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଉପଯୋଗ? ଆମ ଘରର ଚିରଂପରିଚିତ ନୀତି ଏହା—ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଥାଏ, କନିଷ୍ଠ ରାଜା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ରାଘବ, ତୁମେ ମୋ ସହ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚଳ, ଓ ଆମ ଗୋତ୍ରର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର। ମାନବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ରାଜା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ ଚଳନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା ସମାନ ମନ୍ୟ। ମୁଁ କେକୟାରେ ଥିଲି, ତୁମେ ବନକୁ ଗଲା, ସେଇ ସମୟରେ ଆମର ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ। ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଦାୟ ନେବା ସହିତ, ରାଜା ଶୋକରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏହିବେଳେ ଉଠ, ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ଆମେ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେଇଛୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆମ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଳି କର। ପ୍ରେମ ସହିତ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ପିତୃଲୋକରେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ତୁମେ ଆମ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ସେ ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ, ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରୁଥିଲେ, ତୁମେ ନଥିବାରେ ଶୋକରେ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପିତା ପ୍ରୟାଣ କଲେ।" ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ପିତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତର ଖବର ଶୁଣି, ରାଘବ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ଭାରତଙ୍କ ବାକ୍ୟ ବିଜୟୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଘାତ କଲା। ହାତ ଧରି ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଛକୁ କୁହାଡିରେ କାଟିଦେଲେ ଯେପରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ମହାମତ୍ତ ହାତୀ ତୀରେ ଶ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୁଇଁଥାଏ। ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ଶିତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟି ଦେଇ କାନ୍ଦିଲେ। ସ୍ବସ୍ଥିତିକୁ ଫେରି ଆସି, ଚକ୍ଷୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝଡ଼ି, କକୁତ୍ସ୍ଥନନ୍ଦନ ଦୁଃଖଦ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ପିତା ଏବେ ନାସ୍ତି, ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ କ’ଣ କରିବି? ଏହି ରାଜ୍ୟ କିଏ ପାଳନ କରିବେ? ମୋ ଦୁଃଖରେ ମହାତ୍ମା ପିତା ପ୍ରୟାଣ କଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ମଧ୍ୟ କରିପାରିଲି ନାହିଁ, ଏବେ ମୋର କ’ଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିଲା? ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପିତାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିଛ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ। ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ମୋର ମନ ନାହିଁ। ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦଳନ, ବନବାସ ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ, ପିତା ବିହୀନ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ କିଏ ପୁନଃ ପାଳନ କରିବେ? ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଭଲ ଆଚରଣ କଲେ ପିତା ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିଲେ—ଏବେ ତାହା କେମିତି ଶୁଣିବି?" ଏପରି କହି ରାଘବ ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଦୁଃଖରେ କହିଲେ—"ସୀତା, ତୁମର ସ୍ୱଶୁର ଚଳିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମର ପିତା ନାହିଁ; ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଏହି ଖବର ଦେଉଛନ୍ତି।" ଏହିପରି କହିବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଭାଇଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଆସିଲା। ତାପରେ ସମସ୍ତେ ରାଘବଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନା ଦେଇ କହିଲେ—"ଆସ, ଆମ ପିତା, ପୃଥିବୀର ନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଳି କରିବା ଯାଉ।