ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାମଙ୍କୁ ଏକ ପରମ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଛି। ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଉଛି—ତୁମେ କି ଧନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଛ, ଏବଂ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧନକୁ? ଆକାଂକ୍ଷା କିମ୍ବା ଲୋଭରେ ତୁମେ କି ଏହି ଦୁଇଟିକୁ କିମ୍ବା ଏକଟିକୁ କ୍ଷତି କରୁନାହିଁ? ତୁମେ କି ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧନ, ଧର୍ମ ଓ କାମକୁ ଭାଗ କରି ଯଥାଯଥ ସେବା କରୁଛ? ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ କି ତୁମେ ପ୍ରତି ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରୁଛନ୍ତି? ତୁମେ କି ନାସ୍ତିକତା, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅସାବଧାନତା, ଅଲସ୍ୟ, ଚିତ୍ତର ଅସ୍ଥିରତା, ବିଳମ୍ବ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଛାଡି ଦେଇଛ? ତୁମେ କି ଏକାକି ବିଚାର କରିବା, ଅସୁବିଧା ଅବଗତ ନହୋଇଥିବାଙ୍କ ସହିତ ପରାମର୍ଶ କରିବା, ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ବିଫଳ ହେବା, ଏବଂ ଉପଦେଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଅନୁସ୍ଥାନ ଅନୁସରଣ କରୁଛ? ତୁମେ କି ଚୌଦ ରାଜସ୍ୱ ଦୋଷ—ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଅବହେଳା, ଦାୟିତ୍ୱ ଉପରେ ଉଠିବାରେ ବିଫଳତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ—ପ୍ରତି ଦୂରେ ରଖିଛ? ରାଘବ, ତୁମେ କି ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ ଓ ତିନି ଗୁଣ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନକୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣିଛ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ତୁମେ କି ଷଡ୍ବିଧ ନୀତି, ଦେବ ଓ ମାନବ ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଶ୍ ଧର୍ମ, ଏବଂ ବିଷୟବୃତ୍ତିକୁ ଜାଣିଛ? ରାମ, ତୁମେ କି ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସେନା ଅଭିଯାନ, ଦଣ୍ଡ, ଦୁଇପ୍ରକାର ଜନ୍ମ, ମିତ୍ରତା ଓ ଶତ୍ରୁତା ଅନୁମୋଦନ କରୁଛ? ତୁମେ କି ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଚାରି, ତିନି, ସମସ୍ତ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ଉପଦେଶ ନେଉଛ? ତୁମର ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ଶିକ୍ଷା କି ଫଳଦାୟୀ ହୋଇଛି? ରାଘବ, ତୁମର ଜ୍ଞାନ କି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଉନ୍ନତିରେ ଉପଯୁକ୍ତ? ତୁମେ କି ତୁମର ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ଯାହା ଶୁଭ ଓ ଧର୍ମ ମାର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ? ରାଘବ, ତୁମେ କି ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଏକାକି ଖାଇ ନାହିଁ, ମିତ୍ରମାନେ ଚାହିଁଲେ ସେହି ଖାଦ୍ୟ ସଂଯୋଗ କରୁଛ? ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା, ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମ ରେ ଜନସମୂହ ଶାସନ କରି, ସମସ୍ତ ଭୂମି ଅର୍ଜନ କରି, ନିଜ ଶମୟ ଆସିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହିପରି ଶତତମ ସର୍ଗ ଅନ୍ତ ହେଲା। ଏହା ପରେ, ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭରତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପଯୋଗ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ?" ଭରତ କହିଲେ, "ଏହି ଆମ ଆଦି ନିୟମ—ଯେତେବେଳେ ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି, କ୍ଷୁଦ୍ର ପୁତ୍ର ରାଜା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଘବ, ଆମ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚାଲ, ଆମ ବଂଶର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର। ଏକ ରାଜା ମାନବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ରାଜା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ। କେକୟାରେ ମୁଁ ଥିଲି, ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲା, ଆମ ପିତା, ଯିଏ ଧର୍ମିକ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ତୁମେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏବେ ଉଠ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦେବା କାର୍ଯ୍ୟ କର; ମୁଁ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛୁ। ଆଦର ସହିତ ପିତୃପୂଜାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ; ଏବଂ ରାଘବ, ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ସେ କେବଳ ତୁମେ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ଆଶା ରଖିଥିଲେ, ମନ କେବଳ ତୁମେ ଉପରେ ଲଗିଥିଲା; ତୁମେ ନାହାଁତି, ତୁମେ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ, ତୁମେକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପିତା ଚଳିଗଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ଶତ ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ ଅନ୍ତ ହେଲା। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡିଗଲେ। ଭରତଙ୍କ କଥା ବିଜୟୀ ଦାନବ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ରଣଭୂମିରେ ଫିଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ବଜ୍ର ଭଳି ରାମଙ୍କୁ ଅତି ଦୁଃଖ ଦେଲା। ରାମ ନିଜ ହାତ ଧରି ଜଙ୍ଗଳରେ କଟାଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଲଗା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ଏଭଳି ଭୂମିରେ ପଡି, ଜଗତର ନାଥ ଏକ ଥକିଥିବା ମହା ହାତୀ ପରି ନଦୀ ତଟରେ ଶୁଇ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମହାଧନୁର୍ଧର, ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ସୀତା ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟିଲେ। ରାମ ଚେତନା ଫେରିଲେ, ଚକୁରୁ ଲୁହ ଝରି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁତ୍ର ବହୁ ପ୍ରାଣ ବିନ୍ଦୁ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପିତା ଭୂମିର ନାଥ ଚଳିଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ଧର୍ମ ନୁସାରେ ରାମ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏବେ ମୋର ପିତା ନିଜ ନିୟତ ମାର୍ଗକୁ ଗଲେ, ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କଣ କରିବି? କିଏ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଶାସନ କରିବ, ଯାହା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା? ମୋର ଜନ୍ମ ଦୁଃସାଧ୍ୟ, ଏବଂ ମୁଁ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ କି ଉପକାର କରିପାରିବି, ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିପାରିଲି ନାହିଁ?" ରାମ କହିଲେ—"ଭରତ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ଯଥାଯଥ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଛ। ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ମୋ ମନ ଚାହେନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ରାଜା ବିହୀନ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏବେ ନେତୃତ୍ୱହୀନ ଓ ଅସ୍ଥିର। ଏଉଁ ଶତ୍ରୁ ନିବାରକ, ମୋ ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେଲା ପରେ କିଏ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଏବେ ପୁନଃ ଶାସନ କରିବ? ପୂର୍ବରୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଭଲ ଆଚରଣ କରୁଥିଲି, ମୋ ପିତା ମୋତେ ମୃଦୁ କଥା କହି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଉଥିଲେ—ଏବେ କିପରି ମୁଁ ସେହି ପ୍ରିୟ କଥା ଆଉ ଶୁଣିବି?" ଏପରି କହି ରାଘବ ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦାସ୍ତ ହୋଇ ସେହି ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଶତ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଅନ୍ତ ହେଲା।