ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ବରିଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ଭୂତପୂର୍ବ ରାଜାଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏକ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଥିଲେ। ସେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—"ତୁମେ ଶିକ୍ଷକ, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ବୀ, ଦେବତା, ଅତିଥି, ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର, ନିପୁଣ ଲୋକ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦୂର୍ଦ୍ଦଶା ଦେଉଛ କି? ତୁମେ ଧନରେ ଧର୍ମକୁ ଉପକୃତ କରୁଛ କି, ଧର୍ମରେ ଧନକୁ ଉପକୃତ କରୁଛ କି? ତୁମେ ଅନୁପାୟ ଆଶା ଓ ଲୋଭରେ ଏହି ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ଦୁଇଉକୁ ଆଘାତ କରୁନାହାଁନ୍ତି କି? ତୁମେ ନିଜେ ଜଣା ନିଖିଳ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଧନ, ଧର୍ମ ଓ କାମକୁ ବିଭାଜନ କରି, ସମୟ ଅନୁସାରେ ଏହି ତିନିଟିକୁ ସେବା କରୁଛ କି? ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରୁଛନ୍ତି କି? ତୁମେ ଅନାସ୍ତିକ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଅସାବଧାନତା, ଆଳସ୍ୟ, ଅସ୍ଥିର ମନ, ବିଭିନ୍ନ ଅପରାଧ ଏବଂ ଜଣା ଅଘାଟକୁ ଅନ୍ୟ ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିବାରୁ ଏଡାଇ ଚାଲୁଛ କି? ତୁମେ ଚୌଦ ରାଜସ୍ବ ଦୋଷ—ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଅବହେଳା, ସମୟରେ ଉଠିବାର ଅସମର୍ଥତା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୋଷଗୁଡିକୁ ଏଡାଇ ଚାଲୁଛ କି? ରାଘବ, ତୁମେ ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ, ତିନି ଗୁଣ୍ଡ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛ କି? ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଷଡ୍ ନୀତି, ଦେବ ଓ ମାନବ ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଶ୍ ଧର୍ମ, ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଜାଣିଛ କି? ତୁମେ ନୀତି ଅନୁସାରେ ବିଜୟ ଯାତ୍ରା, ଦଣ୍ଡ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ, ମିତ୍ରତା ଓ ଶତ୍ରୁତାକୁ ବିଚାର କରୁଛ କି? ତୁମେ ଚାରି, ତିନି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ଏକା ଏକା ବା ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛ କି? ତୁମର ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ, ଶିକ୍ଷା ଫଳଦାୟୀ ହୋଇଛି କି? ତୁମର ବୁଦ୍ଧି, ରାଘବ, ଯେପରି ମୁଁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି, ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଧନର ଉନ୍ନତିକୁ ଦେଉଛି କି? ତୁମେ ତୁମ ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରୁଛ କି, ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥକୁ ନେଇଯାଏ? ତୁମେ ରାଘବ, ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଏକା ଏକା ଖାଇ ନାହାଁନ୍ତି କି, ତୁମ ସଂଗୀମାନେ ଚାହିଲେ ସେହି ଖାଦ୍ୟ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରୁଛ କି? ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଜନସମୂହକୁ ଶାସନ କରି, ଭୂମିର ଅଧିକାର ଲାଭ କରି, ନିଜ ସମୟ ଆସିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶତତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ରାମଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି ବରତ କହିଲେ—"ମୋ ପାଖରେ ଧର୍ମ ନ ଥିଲେ ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପଯୋଗ? ଏହା ଆମ ପରମ୍ପରା ନିୟମ—ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ତଳ ପୁତ୍ର ରାଜା ହେବାକୁ ପାରେନାହିଁ। ରାଘବ, ଆମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଂଶର ଭଲ ପାଇଁ ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଉ ଏବଂ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର। ଲୋକ ରାଜାକୁ ମାନବ ଭାବେ ଦେଖିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମୋ ପାଇଁ ସେ ଦିବ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଆଚରଣ ଧର୍ମ ଓ ଧନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ମୁଁ କେକୟାରେ ଥିଲି ଏବଂ ତୁମେ ବନକୁ ଗଲା ପରେ, ଆମ ପିତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମଜନ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ। ତୁମେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବନକୁ ଯିବା ସହିତ, ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ ବିପ୍ଲବରେ ଡୁବି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ପହଁଚିଲେ। ଉଠ, ମହାପୁରୁଷ, ଆମ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ କର; ମୁଁ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ଦାନ କରିଛୁ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ତାଙ୍କ ଲୋକରେ ଅବିନାଶୀ ହୋଇଥାଏ; ରାଘବ, ତୁମେ ଆମ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ସେ ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ, ତୁମକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆଶା କରିଥିଲେ, ମନ ତୁମେ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଥିଲା; ତୁମ ଅଭାବରେ, ଦୁଃଖରେ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ, ତୁମକୁ ମନେ କରି, ଆମ ପିତା ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଏକତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ବରତଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁସୂଚିତ ହେଲା, ରାଘବ ଅଚେତନ ହେଇପଡିଲେ। ବରତଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଦାନବ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ ଫିଙ୍ଗା ଅସ୍ତ୍ର ପରି ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଭୂତ କରିଦେଲା। ରାମ ନିଜ ହାତ ଧରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଚେନ୍ଦାରେ କାଟିଦିଆଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଦେଉଥିବା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ଏପରି ଭୂମିରେ ପଡି, ସେ ଏକ ଥକିଯାଇଥିବା ମହା ହାତୀ ପରି ନଦୀ ତୀରରେ ଶୁଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ସିତା ସହିତ, ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ଜଳ ଦେଉଥିଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟାଇ ଦେଉଥିଲେ। ଚେତନା ଫେରି ଆସି, ରାମଙ୍କ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏବଂ କକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖଦ ବାକ୍ୟ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପିତା, ଭୂମିର ନାଥ, ଚଳିଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ଧର୍ମଗତ ରାମ ବରତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ପିତା ନିଜ ଗତିକୁ ପାଇଛନ୍ତି, ଏପରି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଆୟୋଧ୍ୟା କେଉଁଠି ଚାଲିବ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ନାଥ ଚାଲିଗଲେ? ମୁଁ ଅସୁସ୍ଥ ଜନ୍ମର, ଏବଂ ମୋ ପିତା ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିପାରିଲି ନାହିଁ, ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ କଣ ରହିଛି? ଅହ, ବରତ, ତୁମେ ନିଶ୍ପାପ; ରାଜା ନିଜ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ତୁମେ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ସହିତ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରିଛ। ବନବାସ ଶେଷ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଫେରିବା ପାଇଁ ମୋ ମନ ଚାହୁଁନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ରାଜା ନାହିଁ, ନାଥ ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ବରତ, ମୁଁ ବନବାସ ଶେଷ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମ ପିତା ଚଳିଗଲେ ପରେ କିଏ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଶାସନ କରିବ? ପୂର୍ବେ, ମୋ ପିତା ମୋ ଆଚରଣ ଦେଖି ମୋତେ ମୃଦୁ ବାକ୍ୟ କହି ଶାନ୍ତି ଦେଇଥିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ସେହି ପ୍ରିୟ ବାକ୍ୟ କେଉଁଠି ଶୁଣିବି?" ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।