ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ବରିଷ୍ଠ ଋଷି ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ହେ ରାଘବ, ତୁମେ କି ବୃଦ୍ଧ, କିଶୋର ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଚିକିତ୍ସକମାନଙ୍କୁ ଦାନ, ଚିନ୍ତା ଏବଂ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ? ଶିକ୍ଷକ, ବୟସ୍କ, ତପସ୍ବୀ, ଦେବତା, ଅତିଥି, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, କୌଶଳୀ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କି ଆଦର ଦେଉଛ? ଧନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧନକୁ ସମ୍ବଳ ଦେଉଛ କି? ଭୋଗ ଅଥବା ଲୋଭ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ଉଭୟକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଉନାହାନ୍ତି କି? ହେ ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧନ, ଧର୍ମ ଏବଂ କାମକୁ ବିଭାଜନ କରି ସେବା କରୁଛ? ବେଦ ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନାଗରିକ ଏବଂ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ କି ତୁମ ପ୍ରତି ମଙ୍ଗଳକାମନା କରନ୍ତି? ଅନାସ୍ଥିକ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅଯତ୍ନ, ଡିଲେ, ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଅବହେଳା, ଆଳସ୍ୟ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ତୁମେ ଦୂରେଇ ରଖୁଛ? ଏକାକି ମନ୍ତବ୍ୟ କରିବା, ଅବିପତ୍ତି ଅଜ୍ଞମାନେ ସହିତ ପରାମର୍ଶ, ଦୃଢ ସଙ୍କଳ୍ପ ନକରିବା, ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ରକ୍ଷାନ କରିବା—ଏହାଁ ତୁମେ ଦୂରେଇ ରଖୁଛ? ତୁମେ କି ଚୌଦ୍ଦ ରାଜ ଦୋଷ ଦୂରେଇ ରଖୁଛ, ଯଥା ଶୁଭ କର୍ମ ଅବହେଳା, ସମୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ନ ହେବା ଇତ୍ୟାଦି? ଦଶ, ପଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ ଏବଂ ତିନି ଶ୍ରେଣୀ, ତିନି ବିଧା ଜ୍ଞାନ ତୁମେ ଭଲ ଭାବେ ଜାଣ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଷଡ୍ବିଧି ନୀତି, ଦୈବ ଓ ମାନବ ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଶ୍ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ମଣ୍ଡଳ ନୀତି ଜାଣିଛ? ସେନା ଯାତ୍ରା, ଦଣ୍ଡ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ, ମିତ୍ରତା ଓ ଶତ୍ରୁତା ଉପରେ ତୁମର ନିୟମିତ ମତ ଅଛି କି? ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ କ୍ରମିକ ଭାବେ କିମ୍ବା ଏକାଏକି କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ କିମ୍ବା ତିନି କିମ୍ବା ଚାରି ଜଣଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛ? ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଏବଂ ଶିକ୍ଷା ତୁମର କି ସାର୍ଥକ ହେଇଛି? ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ଭଳି, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଉପଯୋଗୀ ହେଉଛି କି? ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଅନୁସରିଥିବା ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ଯାହା ଶୁଭ ଓ ଧର୍ମମୟ ପଥକୁ ନେଇଯାଏ? ରାଘବ, ତୁମେ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଏକାକି ଭୋଜନ କରନାହାନ୍ତି ଏବଂ ମିତ୍ରମାନେ ଚାହାଁଥିଲେ ସେହି ଖାଦ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବାଣ୍ଟି ଖାଉଛ? ଯେ ରାଜା ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଜା ପାଳନ କରି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ସମୟ ଆସିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶତତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହିପରେ, ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ କହିଲେ, “ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକତା, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ? ଆମ ଘରର ଚିରଞ୍ଜୀବ ନୀତି ହେଉଛି, ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଥିଲେ କନିଷ୍ଠ ରାଜା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଘବ, ତୁମେ ମୋ ସହ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚଳ, ଏବଂ ଆମ ବଂଶର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କର। ଲୋକେ ରାଜାକୁ ମାନବ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ସେ ଦିବ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଚରିତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହୁଏ। ମୁଁ କେକୟାରେ ଥିଲି ଓ ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଆମ ପିତା, ଯିଏ ଧର୍ମପରାୟଣ ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ତୁମେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେତେବେଳେ ଯାଇଥିଲ, ରାଜା ଶୋକ ଓ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏଇଥିରେ ଉଠ, ମାନବମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କର; ମୁଁ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ଦାନ କରିଛୁ। ଯେ ପ୍ରେମରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଜଳ ଦିଅନ୍ତି, ସେହି ଜଳ ତାଙ୍କ ଲୋକରେ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ; ତୁମେ ରାଘବ, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ସେ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ ଶୋକ କରିଥିଲେ, ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରୁଥିଲେ, ମନ ତୁମ ଉପରେ ଲଗିଥିଲା; ତୁମ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ଦୀନ ହୋଇ, ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପିତା ଚଳିଗଲେ।” ଏହିପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, ଯେଉଁଥିରେ ପିତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତର କଥା ଥିଲା, ରାଘବ ଅଚେତନ ହେଲେ। ଭାରତଙ୍କ ଏହି କଥା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଘାତ ଭଳି ରାମଙ୍କୁ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଆଘାତ କଲା। ତାଙ୍କ ଦୁଇ ହାତ ଧରି ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ କୁଞ୍ଚିତ ତରୁ ଅକସ୍ମାତ୍ କାଟିଦେଲେ ଭଳି ଭୂମିରେ ଢେଳି ପଡିଲେ। ଏଭଳି ଭୂମିରେ ପଡି, ସେ ପୃଥିବୀର ନାଥ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ଯେପରି ନଦୀତୀରେ ଶ୍ରମିତ ହୋଇ ଶୁଏ, ସେପରି ଅଚେତନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ସେମାନେ ଶୂରବୀର ଧନୁର୍ଧର, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ସୀତା ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟିଲେ ଏବଂ କାନ୍ଦିଲେ। ଅବଶେଷରେ ଚେତନା ଫେରିଲାପରେ, ରାମଙ୍କ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହିଲା, ସେ କାନ୍ତାର ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ପିତା, ପୃଥିବୀର ନାଥ, ଚଳିଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ସେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ପିତା ନିଧନ ହୋଇଥିବାରୁ ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ କ’ଣ କରିବି? ସେ ରାଜା ଉପରେ ଭରସା ଥିଲା ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଏବେ କିଏ ପାଳିବ? ମୋ ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଚଳିଗଲେ, ତାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିପାରିଲିନି, ଏହି ବଡ଼ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ମୋର କ’ଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଛି? ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ତୁମେ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ କରିଛ। ମୋର ବନବାସ ଶେଷ କଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ମୋର ମନ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ରାଜା ବିହୀନ ଏହି ନଗରୀ ଅଗ୍ରଣୀ ଓ ନିୟମ ହୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରୁଥିବା ତୁମେ, ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ପିତା ଚଳିଗଲେ, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପୁଣି କିଏ ପାଳିବ?” ଏହିପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା।