ଭଗବତୀ ଆୟୋଧ୍ୟାର ପବିତ୍ର ଜନକ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଭାରତ ଗଭୀର ସମ୍ବେଦନାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ ଆରମ୍ଭ କଲେ—"ହେ ରାଘବ! ତୁମର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଖୋଲାମେଳା ଭାବରେ, ସନ୍ଦେହ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ବିନା ସଂପନ୍ନ ହେଉଛି କି? କିମ୍ବା କେବଳ ଅର୍ଦ୍ଧସତ୍ୟ କାହାଣୀ ଦେଇ ଅନେକ କାମ ଅଧୂରା ରହିଯାଉଛି? ତୁମର ସମସ୍ତ କୋଟ ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, ପାଣି, ଯନ୍ତ୍ର ଓ କୁଶଳ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଶିଳ୍ପୀମାନେ ସହିତ ସୁସଜ୍ଜିତ ଅଛି କି? ତୁମର ଆୟ ଅଧିକ ଓ ବ୍ୟୟ ସଂଯମିତ କି? ରାଘବ, ତୁମର ଧନଭଣ୍ଡାର କଦାଚିତ୍ ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉନାହିଁ କି? ତୁମର ବ୍ୟୟ ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ଆଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ଦିଆଯାଉଛି କି? ନିର୍ଦୋଷ, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଲୋକ କଦାଚିତ୍ ଚୋରି ଦୋଷରେ ଅଭିଯୁକ୍ତ, ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତଦନ୍ତ ବିନା ନିନ୍ଦିତ କିମ୍ବା ଲୋଭରେ ଦଣ୍ଡିତ ହେଉନାହାନ୍ତି କି? ଚୋରକୁ ଯଥାସମୟରେ ଧରି ତଦନ୍ତ କରି, ଦୃଢ଼ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ଦେଖି, କେବଳ ଧନଲୋଭରେ ଛାଡ଼ି ଦିଅନାହାଁ କି? ସମୟର ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ତୁମର ଶିକ୍ଷିତ, ନିଷ୍ପକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମର ହିତ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି କି? ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଦଣ୍ଡିତ ଲୋକଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ, ଏହା ତୁମେ ଜାଣନ୍ତୁ କି? ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କୁ ଦାନ, ଚିନ୍ତା ଓ ମିଠା କଥା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ କରନ୍ତୁ କି? ଆଚାର୍ୟ, ବୃଦ୍ଧ, ତାପସ, ଦେବତା, ଅତିଥି, ତୀର୍ଥ, କୌଶଳୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଦର କରନ୍ତି କି? ଧନରେ ଧର୍ମକୁ, ଧର୍ମରେ ଧନକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ରସ କିମ୍ବା ଲୋଭ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇଁକୁ କିମ୍ବା ଉଭୟକୁ ଅପକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ କି? ଜୟୀମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବ, ତୁମେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧନ, ଧର୍ମ, କାମ—ଏହି ତିନିକୁ ଭଲଭାବରେ ବଣ୍ଟନ କରି ସେବା କରନ୍ତି କି? ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରନ୍ତି କି? ନାସ୍ତିକ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅସାବଧାନତା, ଅଲସ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳତା, ପ୍ରବୀଣଙ୍କୁ ଅବମାନ ଏବଂ ଆଳସ୍ୟ ତୁମେ ବର୍ଜନ କରନ୍ତି କି? ସମସ୍ୟା ଏକାକି ଚିନ୍ତା, ଅନଭିଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ, ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ବିଳମ୍ବ, ରହସ୍ୟ ରକ୍ଷାରେ ଅସମର୍ଥତା ତୁମେ ଦୂରେଇ ରଖନ୍ତି କି? ଚୌଦ୍ଦ ରାଜ ଦୋଷ ଯଥା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଅବହେଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି କି? ତୁମେ ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ, ତିନି ଗଣ ଓ ତିନି ବିଦ୍ୟା ଶାଖାକୁ ଭଲଭାବରେ ଜାଣିଛ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଷଡ୍ବିଧି ନୀତି, ଦୈବ ଓ ମାନବ ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଶ୍ ଶ୍ରେଣୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ତୁମର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଅଛି କି? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଘବ, ତୁମେ ରଣ, ଦଣ୍ଡ, ଦ୍ୱିଜନ୍ମ, ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହ ନୀତିକୁ ଉଚିତ୍ ଭାବେ ଅନୁମୋଦନ କରିଛ କି? ମନ୍ତ୍ରଣା କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ଚାରି କିମ୍ବା ତିନି ମନ୍ତ୍ରୀ, କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ, ଏକାକି କିମ୍ବା ଏକାଠି କରିଥିଲେ କି? ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ோୟଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ଶିକ୍ଷା ତୁମ ପାଖରେ ଫଳବତୀ ହୋଇଛି କି? ମୁଁ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଉନ୍ନତିକୁ ସୂଚିତ କରେ କି? ତୁମେ ତୁମ ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଅନୁସରିଥିବା ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରିଛ କି? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖାଦ୍ୟ କେବଳ ନିଜେ ଖାଉନାହାଁ, ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ବଣ୍ଟନ କର? ଯେ ରାଜା ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଜାକୁ ପାଳନ କରେ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରି, ସମୟ ଆସିଲେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏପରି ଚର୍ଚ୍ଚା ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ କହିଲେ—"ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କ'ଣ ଉପଯୋଗ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ? ଆମ ଘରର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୀତି ହେଉଛି, ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଥିଲେ କନିଷ୍ଠ ରାଜ୍ୟ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ରାଘବ, ଚଳ, ମୋ ସହ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ଓ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କର; ଏହା ଆମ ବଂଶର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ମନୁଷ୍ୟ ରାଜାକୁ ମର୍ତ୍ୟ ଭାବେ କୁହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ ଚଳନ୍ତି, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମ। ମୁଁ କୈକୟରେ ଥିଲି, ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିଲ, ଆମ ପିତା, ଧର୍ମମୟ ରାଜା, ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କରିଛନ୍ତି। ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେତେବେଳେ ଯାଇଥିଲ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା, ଓ ସେ ତୁମ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗଲେ। ଉଠ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ପିତାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କର; ମୁଁ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ଦାନ କରିଛୁ। ପ୍ରେମ ଭାବରେ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ଦିଆ ଜଳ ତାଙ୍କ ଲୋକରେ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ; ରାଘବ, ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ସେ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ, ତୁମକୁ ଦେଖିବା ଆଶା କରୁଥିଲେ, ତୁମ ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଲାଗିଥିଲା, ତୁମ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପିତା ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ପ୍ରୟାଣ କରିଥିଲେ।" ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡ଼ିଲେ। ଭାରତଙ୍କ ଶବ୍ଦ, ମାନେ ଦାନବଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରପାତ ଭଳି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେଲା। ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ଚାପା ଦେଖି ଗଛ ଭଳି ଭୂମିରେ ଲୁହିଗଲେ। ଏଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ଏକ ବିଶାଳ କ୍ଳାନ୍ତ ହାତୀ ଭଳି ନଦୀତୀରେ ଶୁଇଯାଇଥିଲେ। ଏଠିରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଶତତମ ଓ ଏକଶତତମ ସର୍ଗର ଶେଷ।