ଏକ ଦିନ, ରାମଙ୍କୁ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଶିଷ୍ୟପର୍ଵ ଦେଇ, ଭରତ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ରାମ, ତୁମେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି, ମହାପଥରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛ କି? ତୁମର ଅଧିକାରୀମାନେ ସମସ୍ତ କାମ ଖୋଲା ଭାବରେ, ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି, ସଠିକ ଭାବେ କରୁଛନ୍ତି କି, ନା ଅଧୂରା କାରଣ ଦେଇ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି? ତୁମର ସମସ୍ତ କୋଟ ବେଶ୍ ଧନ, ଧାନ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, ଜଳ, ଯନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଶରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ କୁଶଳ କାରଗରମାନେ ଦ୍ୱାରା ସଜିତ କି? ତୁମର ଆୟ ବହୁତ, ବ୍ୟୟ ସଂଯମିତ, ତୁମର ଧନାଗାର କ୍ଷତ୍ର ବ୍ୟର୍ଥ ଲୋକଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉନାହିଁ କି? ତୁମର ବ୍ୟୟ ଦେବତା, ପିତୃ, ଆଗତି ହୋଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏବଂ ମିତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କି? ନିଷ୍କଳଙ୍କ, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଲୋକ କଦାପି ଚୋର ଭାବରେ ଦୋଷାରୋପ କରାଯାଉନାହିଁ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଛାଡ଼ି ଦଣ୍ଡ ଦେଇନାହିଁ, ଲୋଭରେ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଉନାହିଁ କି? ଚୋରକୁ ଉଚିତ ସମୟରେ ପକଡ଼ି, ପ୍ରମାଣ ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଧନ ଲୋଭରେ ଛାଡ଼ାଯାଉନାହିଁ କି? କଷ୍ଟ ଓ ଶୁଭ ସମୟରେ ତୁମର ବିଶିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିର୍ପକ୍ଷ ଭାବରେ ତୁମର ଭଲ ଦେଖନ୍ତି କି? ଅନ୍ୟାୟ କରାଯାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ତୁମର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ଗୋଧନକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ବୃଦ୍ଧ, କିଶୋର ଓ ପ୍ରମୁଖ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କୁ ଦାନ, ଚିନ୍ତା ଓ ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସହାୟତା କରୁଛ କି? ଅଧ୍ୟାପକ, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ୱୀ, ଦେବତା, ଅତିଥି, ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ, ନିପୁଣ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆଦର କରୁଛ କି? ଧନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧନକୁ ଉପକୃତ କରି, ରାଗ ଓ ଲୋଭରେ ଏହି ଦୁଇକୁ କ୍ଷତି କରୁନାହିଁ କି? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଜୟୀ ତୁମେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧନ, ଧର୍ମ, ରତିକୁ ବିଭାଜନ କରି ସେବା କରୁଛ କି? ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ କୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମର ଏବଂ ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁନ୍ତି କି? ତୁମେ ନାସ୍ତିକତା, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅସାବଧାନତା, ଅଳସ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳତା, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା, ଦିନଦିଆ କାମକୁ ଟାଳିବା, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ମନ କୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛ କି? ଏକା ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବା, ଦୁଃଖ ଅନଭିଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇବା, ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ କାମ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥତା, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ରହସ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଅସଫଳତା—ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛ କି? ତୁମେ ଚଉଦ ରାଜସ୍ଥାନ୍ତି ଦୋଷ କୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛ କି—ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନଦେଖା, ଅବସର ଉପେକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ? ତୁମେ ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ, ତିନି ଗୋଷ୍ଠୀ ଏବଂ ତିନି ଶାସ୍ତ୍ର ଶାଖା ଜାଣୁଛ କି? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଷଡ୍ ନୀତି, ଦୈବ ଓ ମାନବ ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଶ୍ ଧର୍ମ, ଏବଂ ବିଷୟ ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଜାଣୁଛ କି? ତୁମେ ସଠିକ ଭାବରେ ସଂଯୁକ୍ତ ବା ବିଭାଜିତ ଭାବରେ ଚାରି, ତିନି, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛ କି? ତୁମର ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ବିଧି, ବିବାହ, ଶିକ୍ଷା ଫଳଦାୟି କି? ମୁଁ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଲି, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, ରତି, ଧନ ଉପଯୋଗୀ କି? ତୁମେ ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ କି, ଯାହା ଶୁଭ ଏବଂ ଧର୍ମ ଦେଇଥାଏ? ରାଘବ, ତୁମେ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଏକା ଖାଇ ମିତ୍ରମାନେ ଚାହିଲେ ସେମାନେ ସହ ଭାଗ କରୁଛ କି? ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନମାନେକୁ ଶାସନ କରି, ସଠିକ ଭାବରେ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରି, ତାଙ୍କର ସମୟ ଆସିଲେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହିପରି ଶତତମ ସର୍ଗ ଶ୍ରୀମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭରତ କହିଲେ—“ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପଯୋଗ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ? ଏହି ଆମ ନିତ୍ୟ ନୀତି—ଯେତେବେଳେ ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ, ଅନ୍ୟ କେହି ରାଜା ହେବାକୁ ପାରିବେ ନାହିଁ। ରାଘବ, ମୋ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚଲ, ଏବଂ ଆମ ପରମ୍ପରା ଉପକୃତି ପାଇଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କର। ଲୋକ ଏକ ରାଜାକୁ ମର୍ତ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ସେ ଦେବତା, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଧର୍ମ ଓ ଧନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ମୁଁ କୈକେୟାରେ ରହିଥିଲି ଏବଂ ତୁମେ ବନକୁ ଗଲାପରେ, ଆମ ପିତା ଯେଉଁଠି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବନକୁ ଯାଇଥିବା ସମୟରେ, ପିତା ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଉଠ, ମନୁଷ୍ୟରେ ବାଘ ତୁମେ, ଆମ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ତର୍ପଣ କର; ମୁଁ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ଦେଇଛି। ପ୍ରେମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଲୋକରେ ଅବିନାଶୀ ହୋଇଥାଏ; ଏବଂ ରାଘବ, ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ। ସେ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ, ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରି, ଚିତ୍ତ ତୁମ ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ଥିଲା; ତୁମକୁ ହରାଇ, ଦୁଃଖ ଭରା ଅବସ୍ଥାରେ, ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପିତା ଚାଲିଗଲେ।” ଏହିପରି ଏକ ଶତଏକତମ ସର୍ଗ ଶ୍ରୀମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, ଯେଉଁଠି ପିତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିଲା, ରାଘବ ଅଚେତନ ହେଇଗଲେ। ଭରତଙ୍କ ଶବ୍ଦ, ଦାନବଦ୍ୱିଷୀ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୂମିକୁ ଫେଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ର ପରି, ବଳଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଫେଙ୍ଗିଦେଲା। ଦୁଇ ହାତ ଧରି, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ କୁଟାର ଦ୍ୱାରା କାଟାଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଭରା ଶାଖାର ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଶତଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶ୍ରୀମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା।