ଭାଇ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହାତୀ ଜଙ୍ଗଲ ଭଲଭାବେ ରକ୍ଷିତ ଅଛି କି? ତୁମ ପାଖରେ ଗୋମାସି ଅଧିକ ଅଛି କି? ରାଜାଙ୍କ ଅଶ୍ୱ ଓ ହାତୀ ତୁମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ଦେଉଛି କି? ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି, ଭଲଭାବରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ତୁମେ ମହାପଥରେ ଜନମାନେଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଉଛ କି? ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟାଧିକାରୀମାନେ ସମସ୍ତ କାମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କରୁଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ଅଧୂରା ଛାଡ଼ି ଅଂଶିକ କାରଣ ଦେଉଛନ୍ତି? ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗ ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, ପାଣି, ଯନ୍ତ୍ର, ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ କାରିଗରମାନେ ସହିତ ପ୍ରଚୁର ଭଣ୍ଡାର ରଖିଛନ୍ତି କି? ଆୟ ଅଧିକ ଓ ବ୍ୟୟ ସଂଯମିତ କି? ଅପାତ୍ରଙ୍କୁ କେବେ ଧନ ଦେଉନାହାଁ କି? ତୁମର ବ୍ୟୟ ଦେବତା, ପିତୃ, ଅତିଥି ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ କରୁଛ କି? ଏକ ଶୁଭ୍ର ହୃଦୟ ଭଲ ଲୋକ କେବେ ଚୋର ଭାବେ ଅଭିଯୁକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତଦନ୍ତ ବିନା ଦଣ୍ଡିତ ହୁଏନାହିଁ, ଲୋଭରେ ଦଣ୍ଡିତ ହୁଏନାହିଁ କି? ଚୋରକୁ ସମୟରେ ଧରି, ତଦନ୍ତ କରି, ପ୍ରମାଣ ସହିତ ଦେଖି, ଧନଲୋଭରେ ଛାଡ଼ି ଦିଅନାହାଁ କି? ବିପଦ କିମ୍ବା ସମୃଦ୍ଧିରେ ତୁମର ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମ ଉପକୃତି ଦେଖନ୍ତି କି? ଅନ୍ୟାୟ ଅଭିଯୋଗରେ ଦଣ୍ଡିତ ଲୋକଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ, ରାଘବ, ଦଣ୍ଡଦାତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଓ ପଶୁକୁ ନାଶ କରିଦିଏ। ବୃଦ୍ଧ, ବାଳକ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କୁ ଦାନ, ଚିନ୍ତା ଓ ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ କି? ଆଚାର୍ୟ, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ବୀ, ଦେବତା, ଅତିଥି, ପୂଜ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ନିପୁଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଦର କରୁଛ କି? ଧନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧନକୁ ପୋଷଣ କରୁଛ କି? ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଲୋଭରେ ଏକାଠି କିମ୍ବା ଦୁଇଟିକୁ କ୍ଷତି କରୁନାହାଁ କି? ଉଚିତ ସମୟ ଜାଣି ଧନ, ଧର୍ମ, କାମକୁ ସମୟାନୁସାରେ ବାଣ୍ଟି ଚାଲୁଛ କି? ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଛନ୍ତି କି? ନାସ୍ତିକ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅଲସ୍ୟ, ଦେରି, ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଅବମାନ, ଅଳସ୍ୟ ଓ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ବର୍ଜନ କରୁଛ କି? ଏକା ବିଚାର କରିବା, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସହ ସମ୍ମତି, ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରେ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିବା, ରହସ୍ୟ ରକ୍ଷା ନ କରିବା—ଏ ସବୁ ବର୍ଜନ କରୁଛ କି? ଚୌଦ ରାଜଦୋଷ—ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଅବହେଳା, ଅବସର ଚୁକିଯିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ବର୍ଜନ କରୁଛ କି? ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ, ତିନି ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ତିନି ବିଦ୍ୟା ତୁମେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିଛ କି? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଷଡ୍ଗୁଣ ନୀତି, ଦୈବ ଓ ମାନବ ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଶ୍ ପ୍ରକାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ମଣ୍ଡଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛ କି? ଯୁଦ୍ଧ ଯାତ୍ରା, ଦଣ୍ଡ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ, ମିତ୍ରତା ଓ ଶତ୍ରୁତାରେ ଉଚିତ ମତ ଦେଉଛ କି? ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଚାରି କିମ୍ବା ତିନି ମନ୍ତ୍ରୀ, କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ କିମ୍ବା ଏକାଏକା ଅଲୋଚନା କରୁଛ କି? ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ, ଶିକ୍ଷା ଫଳଦାୟକ ହେଉଛି କି? ତୁମର ବୁଦ୍ଧି, ରାଘବ, ଯେପରି ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ କି? ତୁମେ ତୁମ ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମମୟ ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଛ କି? ରାଘବ, ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଏକାଏକି ଖାଉନାହାଁ, ଚାହିଁଥିବା ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ବଣ୍ଟନ କରୁଛ କି? ଯେ ରାଜା ନ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଜାପାଳନ କରି, ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରିଥାଏ, ସେ ସମୟ ଆସିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ବିଦାୟ ନେଇଥାଏ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏପରେ, ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଭାରତ କହିଲେ—"ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କ'ଣ ଉପଯୋଗ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ରହିଲା ନାହିଁ? ଆମ ଘରର ଚିରଂପରମ୍ପରା ଏହି—ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, କନିଷ୍ଠ କେବେ ରାଜା ହେବାକୁ ପାରେନାହିଁ। ରାଘବ, ତୁମେ ମୋ ସହ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚଳ, ଓ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ଆମ ଦିନସ୍ଥ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କର। ଲୋକେ ରାଜାକୁ ମାନବ ଭାବେ କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ରାଜା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ ଚାଲେ, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ। ମୁଁ କେକୟ ଦେଶରେ ଥିଲି, ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲା, ଆମ ପିତା, ନୀତିମାନ ଓ ପୂଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯାଉଥିବା ସହିତେ, ରାଜା ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏଠାରୁ ଉଠ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦିଅ; ମୁଁ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ଦେଇଛୁ। ପ୍ରେମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ପିତୃଲୋକରେ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରାଘବ, ତୁମେ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ସେ କେବଳ ତୁମକୁ ନେଇ ଶୋକ କରୁଥିଲେ, ଦୃଷ୍ଟି ତୁମେ ଉପରେ, ମନ ତୁମେ ଉପରେ; ତୁମୁକୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ତୁମ ଶୋକରେ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ, ତୁମୁକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପିତା ଚଳିଗଲେ।” ଏହିପରି ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକଶତ ପ୍ରଥମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ରାଘବ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହୁଁକାରି ମାଡ଼ିଥିବା ବଜ୍ର ସମ ଏହି ଶବ୍ଦ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଦେଲା। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା।