ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ ଜନକନନ୍ଦନ ଭରତ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ ଆଗେଇ ଆସିଲେ: “ହେ ରାଘବ! କି ତୁମେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଏମିତି ଭାବେ ରଖିଛ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଧର୍ମୀ ଲୋକ, ଅତ୍ୟାଚାରୀ ପଶୁ ଓ ଭୟର କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ମଣିରତ୍ନ ଖନି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ? କି ଏହି ଅଞ୍ଚଳ, ଯାହା ପୂର୍ବଜମାନେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକରୁ ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ? ସେଠାରେ ଜନମାନେ ସୁଖରେ ବସିବା କରୁଛନ୍ତି କି? ତୁମ ଜଣାଶୁଣା ଏବଂ ପ୍ରିୟ ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି କି? କାରଣ, ସଂସାରରେ ସୁଖ କୃଷି ଦ୍ୱାରା ବଢ଼େ। ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ରକ୍ଷା ଓ ଭଲରେ ରଖିଛ କି? ରାଜାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ହେଉଛି ଧର୍ମରେ ରହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା। ନାରୀମାନେ ଉପେକ୍ଷିତ କି ନୁହେଁ? ସେମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସନ୍ତୃପ୍ତ କି? ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭରସା କର ଓ ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ କଥା କାହାକୁ କହ ନାହିଁ କି? ହାତୀ ଅରଣ୍ୟ ଭଲ ରକ୍ଷା ହେଉଛି କି? ଗାଈ ଅଧିକ କି? ରାଜସ୍ଥଳୀର ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କି? ନିତ୍ୟ ସକାଳେ ଉଠି ତୁମେ ଶୋଭାୟମାନ ହୋଇ ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଦେଖାଯାଉଛ କି? ତୁମର କର୍ମଚାରୀମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ତାଙ୍କ କାମ କରନ୍ତି କି, କିମ୍ବା କିଛି କାରଣ ଦେଇ କାମ ଅଧୂରା ରଖି ଦେଉଛନ୍ତି? ସମସ୍ତ କୋଟ ଧନ, ଧାନ, ଅସ୍ତ୍ର, ପାଣି, ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ କାରିଗରମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ କି? ଆୟ ବେଶି ଓ ବ୍ୟୟ ସୀମିତ କି? ରାଘବ, ତୁମ ଧନ ଅନର୍ହ ଲୋକଙ୍କୁ ଯାଉ ନାହିଁ କି? ତୁମ ବ୍ୟୟ ଦେବତା, ପିତୃ, ଆସ୍ତାନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କି? ଯିଏ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ ଓ ନିର୍ଦୋଷ, ସେ କଦାଚିତ୍ ଚୋର ଭାବେ ଅଭିଯୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସନ୍ଧାନ ଛଡ଼ା ଦଣ୍ଡିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଲୋଭରେ ଅପରାଧ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ କି? ଚୋରକୁ ଧରି ସମୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଏ କି? ପ୍ରମାଣ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ, ଲୋଭରେ ଛାଡ଼ି ଦିଅ ନାହିଁ କି? ଶୁଭ ଅଶୁଭ ସମୟରେ ତୁମ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମ ହିତ ଦେଖନ୍ତି କି? ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଦଣ୍ଡିତ ଲୋକଙ୍କ ଅଶୁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଓ ପଶୁକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ, ଏହି ବିଷୟ ତୁମେ ମନେ ରଖ? ବୃଦ୍ଧ, ବାଳକ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିକିତ୍ସକମାନଙ୍କୁ ଦାନ, ଚିନ୍ତା ଓ ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ କି? ଆଚାର୍ୟ, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ବୀ, ଦେବତା, ଅତିଥି, ତୀର୍ଥ, ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଦର କର? ଧନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧନକୁ ବଢ଼ାଉଛ କି? ଲୋଭ ବା ଭୋଗ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇଟିକୁ କ୍ଷତି କର ନାହିଁ କି? ଯଥାସମୟରେ ଧନ, ଧର୍ମ ଓ କାମକୁ ବିଭାଗ କରି ସେବା କର? ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରନ୍ତି କି? ନାସ୍ତିକ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅଲସ୍ୟ, ବିଲମ୍ବ, ବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ଅବମାନ, ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଏବଂ ଅବିବେକ ଦୂରେଇଥିଲା କି? ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିବା, ଅଜ୍ଞାନୀ ସହ ଅଲୋଚନା, ନିଷ୍ପତ୍ତି ନ ନେବା, ଓ ରହସ୍ୟ ରକ୍ଷା ନ କରିବା ଏହି ଦୋଷ ତୁମେ ଦୂରେଇଛ କି? ଚୌଦ ରାଜଦୋଷ ଯଥା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପେକ୍ଷା, ସମୟରେ ଉଠି ନ ଚାଲିବା ଆଦି ଦୂରେଇଛ କି? ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ, ତିନି ଗଣ ଓ ତିନି ବିଧା ଜ୍ଞାନ ତୁମେ ଜାଣ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଷଡ୍ବିଧ ନୀତି, ଦୈବ ଓ ମାନୁଷ ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଶ୍ ଧର୍ମ ଓ ମଣ୍ଡଳ ଜାଣ? ସେନା ଅଭିଯାନ, ଦଣ୍ଡ, ଦ୍ୱିଜନ୍ମ, ସମ୍ମିଳନ ଓ ବିରୋଧ ଯଥାଯଥ ମନ୍ୟ କର? ଚାରି, ତିନି ବା ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ସହ ଅଲୋଚନା କର? ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ଶିକ୍ଷା ଫଳବତ୍ତା କି? ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଏପରି, ଯାହା ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ବଢ଼ାଏ? ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଅନୁସରିଥିବା ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କର? ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଏକା ଖାଉ ନାହିଁ, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ବାଣ୍ଟ କର? ଯେ ରାଜା ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜା ପାଳନ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରେ, ସେ ସମୟ ଆସିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହିଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉପଦେଶ ସହ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶତତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି ଭରତ କହିଲେ, “ହେ ରାମ! ଧର୍ମହୀନ ରାଜ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଉପକାରୀ? ଆମ ଘରର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୀତି ହେଉଛି, ବଡ଼ଭାଇ ଥିଲେ ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜା ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୁମେ ମୋ ସହିତ ମିଶି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚଳ, ଓ ଆମ ବଂଶର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କର। ଲୋକେ ରାଜାକୁ ମାନବ ଭାବେ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ରାଜା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ପାଖରେ ଦେବତା ସମାନ। ମୁଁ କେକୟ ଦେଶରେ ଥିଲି ଓ ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିଲ, ତାହା ସମୟରେ ଆମ ପିତା, ଯିଏ ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ପୂଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯିଏ ସମୟରେ ଯାଇଥିଲ, ତା ସହିତ ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ ଭାସି, ଦେହ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏବେ ଉଠ, ହେ ପୁରୁଷସିଂହ! ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦିଅ; ମୁଁ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ଦେଇଛୁ।