ଏହି ଉତ୍କଳୀୟ ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—“ଭାରତ, ଆମ ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗର, ଯାହା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଅଟାଳିକା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଚିକିତ୍ସାରେ ଦକ୍ଷ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଥିବା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୁମର ରକ୍ଷାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଛି କି? ଶହ ଶହ ଅଟାଳିକା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଗଣ୍ୟ ଲୋକେ ଥିବା, ମନ୍ଦିର, ବିଶ୍ରାମ ଗୃହ ଓ ପୋଖରୀ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଛି କି? ସେଠାରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଉତ୍ସବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସୁସଂସ୍କୃତ ସୀମା, ଅଧିକ ଜନ୍ତୁ, ହିଂସାର ଅଭାବ ରହିଛି କି? ଅଧର୍ମିକ ଲୋକ ଓ ବନ୍ୟ ପଶୁ ରହିନଥିବା, ଭୟ ଛାଡି ଦିଆଯାଇଥିବା ଏବଂ ଖଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏହି ନଗର ଆନନ୍ଦ ଦେଇଛି କି? ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ହୀନ, ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଶୁଭ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ବଞ୍ଚି ରହିଛନ୍ତି କି, ରାଘବ? କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ତୁମର ପ୍ରିୟ ଲୋକମାନେ ସୁସ୍ଥ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛନ୍ତି କି? କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରବଳ ହୁଏ କୃଷି ଦ୍ୱାରା। ତୁମେ ତାଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଚିନ୍ତା କରୁଛ କି? ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନିବାସୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ। ତୁମେ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଛ କି? ସେମାନେ ଭଲ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛନ୍ତି କି? ତୁମେ ସେମାନେ ଉପରେ ଭରସା କରୁଛ କି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତକଥା କହିବାରୁ ବଞ୍ଚିବା କରୁଛ କି? ହାତୀ ଅରଣ୍ୟ ଭଲ ଭାବେ ରକ୍ଷିତ, ଗାଁ ଅଧିକ, ରାଜ ଅଶ୍ୱ ଓ ହାତୀରେ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଛ କି? ରାଜପଥରେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଲୋକମାନେ ଆଗରେ ଦେଖାଯାଉଛ କି? ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟାଧିକାରୀମାନେ ଖୋଲା ଭାବରେ କାମ କରୁଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ଅଧୂରା କାମ ଏବଂ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ଦିଆଯାଉଛି? ସମସ୍ତ କୋଟ ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ଅସ୍ତ୍ର, ଜଳ, ଯନ୍ତ୍ର, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ କାରିଗର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି କି? ଆୟ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବ୍ୟୟ ଅଳ୍ପ, ରାଘବ, ତୁମର ଧନାଗାର ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉନାହିଁ କି? ବ୍ୟୟ ଦେବତା, ପୂର୍ବଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯୋଦ୍ଧା, ମିତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ହୁଏ କି? ଉଚ୍ଚ ହୃଦୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକ କଦାପି ଚୋରି ଅଭିଯୁକ୍ତ, ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଅନୁସନ୍ଧାନ ବିନା ଦଣ୍ଡିତ, ଲୋଭରୁ ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛନ୍ତି କି? ଚୋର, ଯଥାସମୟରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ପ୍ରମାଣ ଦେଖି, ଧନ ଲୋଭରୁ ମୁକ୍ତ ରହିଛି କି, ମହାପୁରୁଷ? ବିପଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ, ତୁମର ସୁଶିକ୍ଷିତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନ୍ୟାୟ ଦେଇ ତୁମର ହିତ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି କି? ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାୟ ଅଭିଯୁକ୍ତ ଲୋକର ଅଶ୍ରୁ ଝରିଥାଏ, ରାଘବ, ସେ ଦଣ୍ଡକାରୀର ପୁତ୍ର ଓ ଜନ୍ତୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଦାନ, ଚିନ୍ତା ଓ କଥାରେ ସମ୍ବଳିତ ଅଛନ୍ତି କି, ରାଘବ? ଶିକ୍ଷକ, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ୱୀ, ଦେବତା, ଅତିଥି, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ନିପୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଆଦର ଦେଉଛ କି? ଧନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ସମ୍ବଳ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧନର ସମ୍ବଳ, ଏବଂ ରାଗ ବା ଲୋଭରୁ କିଛି ହାନି କରୁନାହିଁ କି? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୂର, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧନ, ଧର୍ମ, କାମକୁ ବିଭାଜନ କରି ସେବା କରୁଛ କି? ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ନିପୁଣ, ତୁମକୁ ଓ ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ଅଭିଲାଷ କରୁଛନ୍ତି କି, ବିଶ୍ୱବୁଦ୍ଧି? ନାସ୍ତିକତା, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅସାବଧାନତା, ଅଲସ୍ୟ, ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ଦୂର ରହିଛ କି? ଏକା ଭାବେ ବିଚାର କରିବା, ଅସମ୍ବିଧାନ ଲୋକ ସହ ଆଳୋଚନା, ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିବା, ମନ୍ତ୍ର ରକ୍ଷା ନ କରିବାରୁ ବଞ୍ଚିଛ କି? ଚୌଦ ରାଜ ଦୋଷ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଅବହେଳା, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ନ ଦେବା ଆଦି ଦୋଷ ଦୂର ରହିଛ କି? ରାଘବ, ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ, ତିନି ଗୋଷ୍ଠୀ ଏବଂ ତିନି ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥକୁ ତୁମେ ଉଚ୍ଚ ଭାବେ ଜାଣିଛ କି? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଷଡ୍ ନୀତି, ଦୈବ ଓ ମାନବ ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଶ୍ ଧର୍ମ ଓ ବୃତ୍ତକୁ ଜାଣିଛ କି? ମହାବୁଦ୍ଧି, ରାଜ ଅଭିଯାନ, ଦଣ୍ଡ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ, ସଂଧି ଓ ବିରୋଧକୁ ଯଥାଯଥ ମନ୍ଜୁର କରୁଛ କି? ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଚାରି, ତିନି, ସମସ୍ତେ ଏକାଥିରେ କିମ୍ବା ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଆଳୋଚନା କରୁଛ କି? ତୁମର ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ, ଶିକ୍ଷା ଫଳଦାୟୀ ହୋଇଛି କି? ରାଘବ, ମୋର କଥା ଅନୁଯାୟୀ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଧନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି କି? ତୁମେ ତୁମର ପିତା ଓ ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଅନୁସରିଥିବା ଆଚରଣ ଅନୁସରୁଛ କି, ଯାହା ଶୁଭ ଓ ଧର୍ମ ମାର୍ଗକୁ ନେଉଛି? ରାଘବ, ତୁମେ ସ୍୵ାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଏକା ଭାବେ ଖାଇ ନଥିବା, ମିତ୍ରମାନେ ଚାହିଁଥିଲେ ସେହି ଖାଦ୍ୟ ଉଠାଇ ଦେଉଛ କି? ଏହି ଭାବରେ, ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନମାନେ ପାଇଁ ଶାସନ କରି, ସମସ୍ତ ଭୂମି ଅଧିକାର କରି, ସମୟ ଆସିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହିରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶତତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭାରତ କହିଲେ—“ମୋତେ ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପଯୋଗ, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ହୀନତା ଅଛି?” ଏହା ଆମ ନିତ୍ୟ ନୀତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ବଡ ଭାଇ ଥିଲେ ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜା ହେବା ଅଯୋଗ୍ୟ। ଚଳ, ରାଘବ, ଆମେ ଏକାଠି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଉ, ଏବଂ ଆମ ବଂଶର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ତୁମେ ଅଭିଷେକିତ ହେଉ। ଲୋକ ରାଜାକୁ ମର୍ତ୍ୟମାନବ କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଧର୍ମ ଓ ଧନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହେଲେ, ତେଣୁ ସେ ଦେବତା ସମାନ।