ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କ ସamukhe ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ରାଘବ, ଆପଣଙ୍କ ରାଜଧାନୀ ଆୟୋଧ୍ୟା କି ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ନିୟମିତ ଓ ଉତ୍ସାହୀ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ଅଛନ୍ତି କି? ସେହି ସହର କି ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଅଲଙ୍କୃତ ମହଳ, ଦକ୍ଷ ଚିକିତ୍ସକମାନେ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶ୍ରୀବୃଦ୍ଧିରେ ଉତ୍ସବମୟ ରହିଛି କି? ଏହା କି ଶତଶଃ ଅଟାଳିକା, ଦେଉଳ, ଧର୍ମଶାଳା ଓ ପୋଖରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଘନବସ୍ତିତ, ଲୋକମାନେ ମନୋହର ହସ୍ତୀ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାଜରେ ଆନନ୍ଦ ହୋଇଛି କି? ଚାଷ ଓ ଗୋପାଳନରେ ଲୋକମାନେ ନିମଗ୍ନ, ଅପରାଧ ଓ ହିଂସା ରହିତ, ମୃଗମୂଳ ଓ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ରାନ୍ତ ନୁହେଁ କି? ଆପଣଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ଭୂମିର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ସୁଖରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି କି? ଚାଷ ଓ ଗୋପାଳନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରିବା—ଏହା ଆପଣ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି କି? ମହିଳାମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସଂତୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି କି? ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖି, ତାଙ୍କ ଗୁପ୍ତ କଥା ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ଖୋଲି ଦେଉନାହାନ୍ତି କି? ହାତୀବନ ଭଲଭାବେ ରକ୍ଷିତ ଅଛି କି? ରାଜାଙ୍କ ଅଶ୍ୱ ଓ ହାତୀମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଓ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ଆପଣ ପ୍ରତିଦିନ ସଜ୍ଜିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବେଳେବେଳେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ରାସ୍ତାରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦର୍ଶନ ଦେଉଛନ୍ତି କି? ଆପଣଙ୍କ ଅଧିକାରୀମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ଅଧୂରା କାମ ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କାରଣ ଦେଇ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି କି? ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗ ଧନ, ଧାନ, ଅସ୍ତ୍ର, ପାଣି, ଯନ୍ତ୍ର, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ କାରିଗର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସଜିତ ଅଛି କି? ଆପଣଙ୍କ ଆୟ ଅଧିକ ଓ ବ୍ୟୟ ସଂଯମିତ କି? ଅନର୍ହ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ ଦେଉନାହାନ୍ତି କି? ଆପଣଙ୍କ ବ୍ୟୟ ଦେବତା, ପିତୃ, ଅତିଥି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିରମାନେ, ମିତ୍ରମାନେ ଉପରେ ହେଉଛି କି? ଏକ ଶୁଭ୍ର ହୃଦୟର ଉତ୍ତମ ଲୋକ କଦାଚିତ୍ ଚୋରି ଅଭିଯୋଗରେ ଦଣ୍ଡିତ ହେଉନାହାନ୍ତି କି, ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତଦନ୍ତ ବିନା ନିନ୍ଦିତ ହେଉନାହାନ୍ତି କି, ଲୋଭରେ ଦଣ୍ଡିତ ହେଉନାହାନ୍ତି କି? ଚୋରମାନେ ଯଥାସମୟରେ ପକଡ଼ାଯାଇ ତଦନ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି କି, ଏବଂ ପ୍ରମାଣ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଦଣ୍ଡିତ ହେଉଛନ୍ତି କି, ଧନଲୋଭରେ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ କି? ସମୟର ଉତ୍ତମ ଅପରିସ୍ଥିତି କିମ୍ବା ସୁଖରେ ଆପଣଙ୍କ ପଣ୍ଡିତ, ନିର୍ବିକାର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଭଲ ଦେଖନ୍ତି କି? ଅନ୍ୟାୟ ଅଭିଯୋଗରେ ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଓ ଗୋଧନକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଉଛି—ଏହି କଥା ଆପଣ ମନେ ରଖନ୍ତି କି? ବୃଦ୍ଧ, ବାଳକ ଓ ଉତ୍ତମ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଉପରେ ଦାନ, ଚିନ୍ତା ଓ ଭାଷଣ ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଯଥାଯଥ ମାନ ଦେଉଛନ୍ତି କି? ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ୱୀ, ଦେବତା, ଅତିଥି, ତୀର୍ଥ, ନିପୁଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ମାନିତ ଅଛନ୍ତି କି? ଧନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧନକୁ ରକ୍ଷା କରି, କାମ ଓ ଲୋଭରେ ଏମାନ୍ୟକୁ କ୍ଷତି ଦେଉନାହାନ୍ତି କି? ଉଚିତ ସମୟ ଜାଣି ସମ୍ପଦ, ଧର୍ମ ଓ ଉପଭୋଗକୁ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବଣ୍ଟନ କରୁଛନ୍ତି କି? ବେଦାର୍ଥ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି କି? ନାସ୍ତିକ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅଲସ୍ୟ, ବିଳମ୍ବ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା, ଚଞ୍ଚଳତା ଏବଂ ଅବିଚାର କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି କି? ଏକା ଏକା ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥା ଚିନ୍ତା କରିବା, ଅନଭିଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ସହ ସଲାହା କରିବା, ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିବା, ଏବଂ ରହସ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିନଥିବା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି କି? ଚୌଦ୍ଦ ରାଜଦୋଷ ଯଥା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଅବହେଳା, ସମୟରେ ଉଠି ନ ଆସିବା ଓ ଆଦିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି କି? ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ, ତିନି ଗୋଷ୍ଠୀ ଏବଂ ତିନି ବିଦ୍ୟା ଶାଖାର ଅର୍ଥ ଆପଣ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି କି? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଷଡ୍ବିଧ ନୀତି, ଦୈବ ଓ ମାନବ ଉପାୟ, ବିଶ୍ ଧର୍ମ ଓ ମଣ୍ଡଳ ବିଦ୍ୟା ଅଧିଗମ କରିଛନ୍ତି କି? ଯୁଦ୍ଧ ଯାତ୍ରା, ଦଣ୍ଡ, ଦ୍ୱିପ୍ରକାର ଜନ୍ମ, ମିତ୍ରତା ଓ ଶତ୍ରୁତା ବିଷୟରେ ଯଥାଯଥ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଛନ୍ତି କି? ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଚାରି କିମ୍ବା ତିନି ମନ୍ତ୍ରୀ ସହିତ କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଏକାସାଥି କିମ୍ବା ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିଛନ୍ତି କି? ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ்ୟାଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ଶିକ୍ଷା ଫଳବତୀ ହେଉଛି କି? ଆପଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ମୋ କହିଥିବା ଭଳି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥର ଉନ୍ନତିକୁ ଦେଉଛି କି? ଆପଣ ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରି ଧର୍ମମୟ ପଥରେ ଚାଲୁଛନ୍ତି କି? ଆପଣ ମଧୁର ଭୋଜନ ଏକା ଏକା ଖାଇ ନ ଆପଣଙ୍କ ମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଅଂଶୀଦାର କରୁଛନ୍ତି କି? ଏଭଳି ଧର୍ମରେ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାକୁ ନ୍ୟାୟ ଓ ଶାସନରେ ରଖି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରି, ଶେଷରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶତତମ ସର୍ଗ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭରତ କହିଲେ—“ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କ'ଣ ଦରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ? ଆମ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଚିରଂପରିଚିତ ନୀତି ହେଉଛି, ବଡ଼ ଭାଇ ଥିବାବେଳେ ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜା ହେବାଠାରେ ଅଯୋଗ୍ୟ। ଏହିପରି ରାଘବ, ଆପଣ ମୋ ସହ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚଲନ୍ତୁ, ଏବଂ ଆମ ବଂଶର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତୁ।