ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ଅୟୋଧ୍ୟାର ପବିତ୍ର ମଣ୍ଡପରେ, ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ପିତାଶ୍ରୀଙ୍କୁ ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—“ପିତାଜୀ, ଆମର ପୂର୍ବଜ ନାୟକମାନେ ଯେଉଁ ସହରକୁ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେଇ ସତ୍ୟନାମା ଅୟୋଧ୍ୟା ସହର କି ଏଉଁବେଳେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଦ୍ୱାର, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥର ଭିଡ଼ରେ ଫୁଲିଉଠିଛି କି? ସେଠାରେ କି ସବୁବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ? ଏହି ସହର କି ନାନାକାର ଅଟାଳିକା ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ, ଦକ୍ଷ ଚିକିତ୍ସକ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଫଳିଉଠିଛି, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ? ଏଠାରେ କି ଶତଶଃ ଭବନ, ଘନ ଜନସମୂହ, ଦେଉଳ, ଧର୍ମଶାଳା, ପୋଖରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ?” “ସେଠାରେ କି ଖୁସିମନ୍ଦ ନର-ନାରୀମାନେ ରହନ୍ତି, ଉତ୍ସବ ଓ ସଭା ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚାଷ କ୍ଷେତ୍ର, ବହୁ ଗୋଧନ ଓ ହିଂସାର ଅଭାବ ଅଛି? ସେଠି କି ଅଧର୍ମୀ ଲୋକ ଓ ଅପାୟ ଜନ୍ତୁ ନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ଖଣିଜ ଧନରେ ଶୋଭିତ? ଆମ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଏହି ଦେଶ କି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ରହିତ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ, ଏବଂ ଏଠିରେ ଜନସାଧାରଣ ସୁଖରେ ବସୁଛନ୍ତି କି, ରାଘବ?” “ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ କୃଷିକ ଓ ପଶୁପାଳକ ଲୋକମାନେ କି ଭଲ ଭାବେ ରଖାଯାଉଛନ୍ତି? କାରଣ, ଏହି ପୃଥିବୀର ମୁଖ୍ୟ ସୁଖ କୃଷି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଆସେ। ତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ କୁଶଳରେ କି ଅପମାଦ ନାହିଁ? ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା। ନାରୀମାନେ କି ସଂତ୍ୱନା ଓ ସୁରକ୍ଷା ଅଛନ୍ତି? ଆପଣ କି ତାଙ୍କୁ ଭରସା କରନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗର ଗୁପ୍ତ ଆଲୋଚନା ଟଳାନ୍ତି?” “ହାତୀ ଅରଣ୍ୟ କି ସୁରକ୍ଷିତ, ଏବଂ ଅନେକ ଗୋଧନ ଅଛି? ଆପଣ ରାଜାସ୍ଥଳର ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ସଂତୁଷ୍ଟ? ଆପଣ କି ପ୍ରତିଦିନ ସଜ୍ଜିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ବଡ଼ ରାସ୍ତାରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଉଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କ ସମସ୍ତ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କି ଖୋଲା ଭାବେ, ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି, କିମ୍ବା ଅଧୂରା ରହିଯାଉଛି?” “ସମସ୍ତ କିଲ୍ଲା କି ଧନ, ଧାନ, ଅସ୍ତ୍ର, ଜଳ, ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ କର୍ମୀ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ? ଆପଣଙ୍କ ଆୟ କି ବେଶି, ବ୍ୟୟ କି ସମ୍ୟ? ଧନର ଦାନ କି ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଯାଉନାହିଁ? ବ୍ୟୟ କି ଦେବ, ପିତୃ, ଅତିଥି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୀର ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ?” “ଏହି ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତ ଲୋକ କି ଅନ୍ୟାୟରେ ଚୋର ଭାବେ ଦୋଷାରୋପ ହୁଏନାହିଁ, ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ତଦନ୍ତ ବିନା ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ, ଲୋଭରେ ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ? ଚୋରକୁ ସମୟରେ ଧରି, ପ୍ରମାଣ ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଧନ ଲୋଭରେ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ?” “ସମୟ ଭଲ କି ଖରାପ, ଆପଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସପାତ୍ର, ନିଷ୍ପକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସୁଠିକ ଭାବେ ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି? ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରେ, ସେ ଲୋକଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଗୋଧନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ବୃଦ୍ଧ, ବାଳକ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କୁ କି ଦାନ, ଚିନ୍ତା ଓ ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ ଦେଉଛନ୍ତି?” “ଆପଣ କି ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ବୀ, ଦେବତା, ଅତିଥି, ତୀର୍ଥ, କୁଶଳ ଲୋକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛନ୍ତି? ଧନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧନକୁ ସମ୍ବଳ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଭୋଗ ଲୋଭରେ ଦୁହିଁକୁ କ୍ଷତି ଦେଉନାହିଁ?” “ଯୁକ୍ତ ସମୟରେ କି ଧନ, ଧର୍ମ, କାମ—ଏ ସବୁକୁ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭାଗ କରି ସେବା କରନ୍ତି? ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଲୋକ କି ଆପଣଙ୍କ କୁଶଳ କାମନା କରନ୍ତି? ନାସ୍ତିକତା, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅସାବଧାନତା, ଅଳସ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳତା ଏବଂ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବାକୁ ଏଡ଼ି ଚାଲନ୍ତି?” “ଆପଣ କି ଏକାକି ବିଚାର କରିବା, ଅନଭିଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିବା, ନିଷ୍ପତ୍ତି ହେଲେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିବା, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ରହସ୍ୟ ରକ୍ଷା ନକରିବା ଏଡ଼ି ଚାଲନ୍ତି? ଚୌଦ୍ଦ ରାଜ ଦୋଷ ଏଡ଼ି ଚାଲନ୍ତି? ଦଶ, ପଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ, ତିନି ଗଣ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଶାସ୍ତ୍ର ଅପେକ୍ଷା କି ଆପଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି?” “ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରି, ଷଡ୍ବିଧି ନୀତି, ଦୈବ ଓ ମାନବ ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଶ୍ୱ ବିଷୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କି ଜାଣନ୍ତି? ଅଭିଯାନ, ଦଣ୍ଡ, ଦ୍ୱିପ୍ରକାର ଜନ୍ମ, ମିତ୍ରତା ଓ ଶତ୍ରୁତା କି ଯଥାଯଥ ମନ୍ୟ କରନ୍ତି? ଚାରି, ତିନି, ସମସ୍ତ କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ମନ୍ତ୍ରଣା କରନ୍ତି?” “ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ோୟଜ୍ଞ, ବିବାହ, ଶିକ୍ଷା କି ଫଳଦାୟକ? ଆପଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି କି ଏପରି, ଯାହା ଆୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥକୁ ବଢ଼ାଏ? ଆପଣ କି ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ଶୁଭ ଓ ଧର୍ମମୟ ପଥ ଦେଖାଏ? ଆପଣ କି ସ୍ବାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଏକା ଖାନ୍ତିନାହିଁ, ମିତ୍ରମାନେ ଇଚ୍ଛା କଲେ ତାଙ୍କ ସହ ଅଂଶୀଦାର କରନ୍ତି?” “ଏପରି ଧର୍ମପାଳକ ରାଜା, ନ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଜା ପାଳନ କରି, ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଧନ ଉପରେ ଅଧିକାର ପାଇ ଶେଷେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି।” ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମଙ୍କ କଥାଶେଷ ହେଲା। ଏହି ଭାଗ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶତତମ ସର୍ଗର ଶେଷ। ଏହି ସବୁ ଶୁଣି ବରତ କହିଲେ—“ଭାଇ, ଧର୍ମ ହିନ ରାଜ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଉପକାରୀ? ଆମ ଗୃହର ନିତି ଏହି—ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ଭାଇ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ନେଇପାରିବେନାହିଁ।