ଭାରତଙ୍କୁ ରାମ ଦୟାଳୁ ଏବଂ ଉତ୍ସୁକ ହୃଦୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—“ଭାରତ, ତୁମ ନିଜ ସେନାପତି ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ? ସେ କି ସାହସୀ, ଶୌର୍ୟଶାଳୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦୃଢ଼, ଶୁଦ୍ଧ, ସୁସଂସ୍କାରିତ ବଂଶର, ନିଷ୍ଠାବାନ ଏବଂ କ୍ଷମତାଶୀଳ?” “ତୁମର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଧାମାନେ କି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ, ବିପଦରେ ପରୀକ୍ଷିତ, ଏବଂ ତୁମେ ସେମାନୋଁକୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇଛ?” “ତୁମେ ସେନାକୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବେତନ ସମୟରେ ଦେଉଛ କି? ବିଳମ୍ବ କରୁନାହିଁ?” “ଯଦି ବିଳମ୍ବ ହେଉଛି, ସେନା ରୁଷ୍ଟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ; ଏହା ରାଜା ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଅପସ୍ମାର ଅଟୁଟି।” “ସମସ୍ତ ସୁସଂସ୍କାରିତ ପରିବାରର ପୁଅମାନେ, ବିଶେଷକରି ପ୍ରମୁଖମାନେ, କି ତୁମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ? ସେମାନେ କି ତୁମ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ?” “ତୁମେ ତୁମ ଦୂତ ଭାବେ ଏକ ଶିକ୍ଷିତ, ଦକ୍ଷ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ କୁଶଳ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ? ସେ କି ନିଜ ଦେଶର ଏବଂ ଦିଆଯାଇଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କଥା କହେ?” “ତୁମେ ଅଠାରୋଟି ପଦବୀରେ—ଦଶଟି ନିଜ ପକ୍ଷର, ପାଞ୍ଚଟି ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷର, ଏବଂ ତିନିଟି ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁ ଜାଣିଛ?” “ତୁମେ ଅସମ୍ମତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନୋଁକୁ ସଦା ବର୍ଜନ କରୁଛ କି? ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଥିବା ଲୋକମାନୋଁକୁ ଦୂରେ ରଖିଛ କି? ଦୁର୍ବଳକୁ ଅବହେଳା କରୁନାହିଁ?” “ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଭୂତିକ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନୋଁ ସହ ମିଶିବାକୁ ବର୍ଜନ କରୁଛ କି? ସେମାନେ ବିଶେଷ କିଛି ଜାଣି ନଥିବା ବୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଭାବି ନିର୍ବାର୍ଥକ କଥା କହିଥାନ୍ତି।” “ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଲବ୍ଧ ଥିବାବେଳେ, ଏହି ଅବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଅଳ୍ପ ତର୍କ ଅନୁଭବ କରି ନିର୍ବାର୍ଥକ ବିଚାର କରିଥାନ୍ତି।” “ପିତା, ଆମ ଶୂରବୀର ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ସହରରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ସତ୍ୟ ନାମକ ଏହି ସହର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱାର, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭରିଥିବା, ଏହି ସହର ଆଜି ଫଳିବାନ୍ତ ଅଛି କି?” “ଏହି ସହର ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଉତ୍ସାହଶାଳୀ, ଏବଂ ହଜାରେ ହଜାର ସୁସଂସ୍କାରିତ ଲୋକମାନେ ସହିତ ଆବୃତ?” “ଆୟୋଧ୍ୟା ସହର, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ମହଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦକ୍ଷ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ସହିତ ଭରିଥିବା, ତୁମ ରକ୍ଷାରେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଅଛି କି?” “ସହର ଶତ-ଶତ ଗୃହ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଗଣ୍ଠା ଜନସଂଖ୍ୟା, ମନ୍ଦିର, ଆରାମଶାଳା, ପୋକରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଇଛି କି?” “ସହର କି ଉତ୍ସବ ଓ ମିଳନୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସୁଖୀ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ, ଉତ୍ସାହ ଦ୍ୱାରା ଚମକିଉଠିବା, ଚାରିପାଖରେ ଚାଷ ଭଲ, ଗୋଧନ ଅଧିକ, ହିଂସା ହୀନ?” “ସହର କି ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଧର୍ମହୀନ ଲୋକ ଓ ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁ ହୀନ, ଭୟ ହୀନ, ଖଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ?” “ଏହି ଅଞ୍ଚଳ, ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ହୀନ, ସମୃଦ୍ଧ, ଏଠାର ଲୋକମାନେ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି କି, ରାଘବ?” “ତୁମ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଚାଷୀ ଓ ପଶୁପାଳକମାନେ କି ଭଲ ରଖାଯାଇଛନ୍ତି? କାରଣ ଏହି ଜଗତରେ ଏହି କୃଷି ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ବିକାଶ ପାଏ।” “ତୁମେ ସେମାନୋଁର ରକ୍ଷା ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛ କି? ରାଜା ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।” “ତୁମେ ନାରୀମାନୋଁକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଛ କି, ଭଲ ରକ୍ଷା କରୁଛ କି? ତୁମେ ସେମାନୋଁକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଛ କି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ କଥା କହୁନାହିଁ?” “ହାତୀବନ କି ଭଲ ରକ୍ଷିତ, ଗୋଧନ ଅଧିକ? ରାଜା ଅଶ୍ୱ ଓ ହାତୀରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ?” “ତୁମେ ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଭ୍ର ଭୂଷା ଧରି ଲୋକମାନୋଁ ଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛ କି, ବିଶେଷ ରାଜପଥରେ ପ୍ରଭାତରେ?” “ତୁମର କର୍ମଚାରୀମାନେର କାମ କି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ହେଉଛି, ନିର୍ବିଶ୍ୱାସ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଅଧା ଯୁକ୍ତି ଦେଇ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯାଉଛି?” “ସମସ୍ତ କୋଟ କି ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ଅସ୍ତ୍ର, ଜଳ, ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ କାରିଗରମାନେ ସହିତ ଭରିଥିବା?” “ତୁମର ଆୟ କି ଅଧିକ, ବ୍ୟୟ ସଂଖ୍ୟା ଅଳ୍ପ? ରାଘବ, ରାଜକୋଷ କି ଅପାତ୍ରକୁ ଦିଆଯାଉନାହିଁ?” “ତୁମର ବ୍ୟୟ କି ଦେବତା, ପୂର୍ବଜ, ଆଗନ୍ତୁକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯୋଧା, ମିତ୍ରମାନେ ପାଇଁ?” “ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଲୋକ କି କ୍ଷୋର ଅଭିଯୁକ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅନ୍ୱେଷଣ ବିନା ଦଣ୍ଡିତ କରୁନାହିଁ, ଲୋଭରେ ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇନାହିଁ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରହିଛନ୍ତି?” “ଚୋର କି ସମୟରେ ଧରି ନିର୍ବିକ୍ଷେପ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଉଛି, ପ୍ରମାଣ ଦେଖି ଛାଡ଼ାଯାଉନାହିଁ, ଲୋଭରେ ମୁକ୍ତ କରାଯାଉନାହିଁ?” “ରାଘବ, ବିପଦ କିମ୍ବା ସୁଖରେ ତୁମ ବିଦ୍ୱାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ନ୍ୟାୟରେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ, ତୁମ ହିତ ରକ୍ଷା କରୁଛ କି?” “ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଅଭିଯୁକ୍ତ, ସେମାନେର ଅଶ୍ରୁ ରାଘବ, ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମାନେର ପୁଅ ଓ ଗୋଧନ କୁ ନଷ୍ଟ କରେ।” “ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚିକିତ୍ସକମାନୋଁକୁ ଦାନ, ଚିନ୍ତା, ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ସହଯୋଗ କରୁଛ କି, ରାଘବ?” “ତୁମେ ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ବୀ, ଦେବତା, ଅତିଥି, ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର, କୁଶଳ ଲୋକ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନୋଁକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଛ କି?” “ତୁମେ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧନକୁ ସହଯୋଗ କରୁଛ କି? ଭୋଗ ଏବଂ ଲୋଭରେ ଏଉଁ ଦୁଇଟିକୁ କିମ୍ବା ଏକକୁ କ୍ଷତି କରୁନାହିଁ?” “ଯୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କି ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧନ, ଧର୍ମ ଓ ଭୋଗର ସେବା କରୁଛ?” “ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ଦକ୍ଷ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀ ସହିତ, ତୁମ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରୁଛନ୍ତି କି, ବିଶେଷ ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ?” “ତୁମେ ଅସ୍ତିକତା, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅସାବଧାନତା, ଅଳସ୍ୟ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଅବହେଳା, ଚିତ୍ତର ଅସ୍ଥିରତା ବର୍ଜନ କରୁଛ କି?” “ତୁମେ ଏକା ଭାବେ ବିଚାର କରିବା, ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ବିଷୟରେ ଅବିଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ, ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିବା, ଗୁପ୍ତ କଥା ରକ୍ଷା ନକରିବା ବର୍ଜନ କରୁଛ କି?” “ତୁମେ ଚୌଦ ରାଜଦୋଷ—ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଅବହେଳା, ସମୟ ଅନୁସାରେ ଉତ୍ସାହ ନ ଦେବା ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ—ବର୍ଜନ କରୁଛ କି?” “ରାଘବ, ତୁମେ ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ, ତିନି ଗୁଣ ଓ ତିନି ଶାସ୍ତ୍ର ଅଛି ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିଛ?