ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମ ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗଭୀର ଓ ମାନ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବାଦ ହେଉଛି। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀରାମ, ଭରତଙ୍କୁ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି—“ପ୍ରିୟ ଭାଇ, କୌସଲ୍ୟା ମା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମା’ ଏବଂ ମହାନୀୟ କୈକେୟୀ ରାଣୀ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ସେମାନେ ସୁଖି ଓ ନିରାପଦ ତୋ?” ସେ ପଚାରିଲେ—“ତୁମର ପରିବାରର ପୂରୋହିତ, ଶିଷ୍ୟଶୀଳ, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ପକ୍ଷପାତ ଶୂନ୍ୟ, ସେମାନେ କି ତୁମ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନିତ? ତୁମେ କି ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନିରେ ସମ୍ୟକ୍ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଛ, ବେଦ ଓ କ୍ରିୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟପଥରେ ଅଟୁଟ?” “ତୁମେ କି ଦେବତା, ପିତା, ମାତା, ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଚିକିତ୍ସକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଉଚିତ୍ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ?” “ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶାସନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ଧନ ଅର୍ଜନ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ କି ତୁମର ଉପାଦ୍ୟାୟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି?” “ତୁମେ କି ତୁମ ପରି ଶୂର, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ନିୟମିତ, ଉତ୍ତମ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ?” “ଏହିପରି ଯୋଗ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ରହସ୍ୟ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ ରାଜାଙ୍କ ବିଜୟର ମୂଳ ହୁଏ। ତୁମେ କି ନିୟମିତ ଘୁମୁଛ, ସମୟରେ ଉଠୁଛ, ଏବଂ ରାତିର ଶେଷ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଛ?” “ତୁମେ କି କେବଳ ଏକା ନୁହେଁ, ବା ବହୁତ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ଅତିରିକ୍ତ ଆଲୋଚନା କରୁଛ? ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ତାହା କି ବାହାରେ ଫୁଟିଯାଉ ନାହିଁ?” “ତୁମେ କି ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କରୁଛ, ବିଳମ୍ବ ନ କରି?” “ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ବା କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାମାନେ ଜାଣନ୍ତି? ଅଜଣା କାର୍ଯ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” “ତୁମେ କି ତୁମ ବା ତୁମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଘୋଷଣା କରିନଥିବା କୌଣସି ମନ୍ତ୍ରଣାକୁ ବୁଝିପାରୁଛ, ଯାହା ତର୍କ, ଅନୁମାନ ବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଜଣାପଡ଼େ?” “ତୁମେ କି ଏକ ଜ୍ଞାନୀକୁ ହଜାର ମୂର୍ଖ ଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛ? କାରଣ, ସମୟରେ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବଡ଼ ଉପକାର କରିପାରନ୍ତି। ହଜାର ବା ଦଶ ହଜାର ମୂର୍ଖ ଉପରେ ଭରସା କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉପକାର ମିଳେନାହିଁ। ଏକ ଯୋଗ୍ୟ, ଶୂର, ଦକ୍ଷ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏକ ରାଜା କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟକୁ ବଡ଼ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇପାରିବେ।” “ତୁମର ପ୍ରଧାନ କର୍ମଚାରୀମାନେ କି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ, ମଧ୍ୟମ ଯୋଗ୍ୟତା ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟମ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଓ ଅପରିପକ୍ୱମାନେ କି ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ?” “ତୁମେ କି ଅପରାଧ ଶୂନ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ବଂଶଧର, ଏବଂ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ?” “ହେ କୈକେୟୀନନ୍ଦନ, ତୁମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କି ତୁମ ଶାସନରେ ସମ୍ମତ? କିମ୍ବା କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଓ ଦୁଃଖିତ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ କି ଅସ୍ଥିର?” “ପୂରୋହିତମାନେ କି ତୁମକୁ ଅବମାନ କରୁନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପତିତ ପୁରୁଷକୁ କରାଯାଏ? କିମ୍ବା ମହିଳାମାନେ କଠୋର ଉପହାର ନେଇଥିବା ଲୋଭୀ ପୁରୁଷକୁ ଯେପରି ଅବହେଳା କରନ୍ତି?” “ଯେଉଁମାନେ ଚାଳାକ, ଚିକିତ୍ସକ ଯେଉଁମାନେ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଶୂର ଓ ଶକ୍ତିଲୋଭୀ, ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ନଦେଲେ ତେବେ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍।” “ତୁମେ ତୁମ ସେନାପତି ଭାବେ କି ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ, ଯିଏ ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ପ୍ରବଳ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଶୁଦ୍ଧ, ଉତ୍ତମ ବଂଶୀୟ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ କ୍ଷମତାଶୀଳ?” “ତୁମର ପ୍ରମୁଖ ବୀରମାନେ କି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ, ସଙ୍କଟରେ ପରୀକ୍ଷିତ, ଏବଂ ତୁମେ କି ସେମାନେ ପ୍ରତି ଉଚିତ୍ ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ନେହ ଦେଉଛ?” “ତୁମେ କି ସମୟରେ ତୁମ ସେନାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବେତନ ଦେଉଛ, ବିଳମ୍ବ କରୁନାହାଁ?” “ଯଦି ବେତନ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେବାରେ ବିଳମ୍ବ ହୁଏ, ସେନାମାନେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏହା ରାଜା ପାଇଁ ବଡ଼ ଅପଶ୍ରୟ।” “ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ବଂଶୀୟ ପୁତ୍ରମାନେ, ବିଶେଷକରି ପ୍ରମୁଖମାନେ, କି ତୁମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ?” “ତୁମେ କି ଗ୍ରାମ୍ୟ, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ଦକ୍ଷ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସୁବକ୍ତା ଜନକୁ ଦୂତ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ, ଯିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବରେ କଥା କହିପାରେ?” “ତୁମେ କି ଅଠାରଟି ପଦବୀ—ଦଶଟି ନିଜପକ୍ଷରେ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରେ—ତିନି ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଯାହାକି ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିନଥିବେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ଜାଣ?” “ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ଦୂରେ ରଖ, ଓ ଯେଉଁମାନେ ବିପକ୍ଷରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପରେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ!” “ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ—ତୁମେ କି ଲୋଭୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ମିଶୁନାହାଁ? ସେମାନେ ଅପରିପକ୍ୱ ଓ ଅବ୍ୟବହାରିକ, ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବିଥିବା ମୂର୍ଖ।” “ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ମୂର୍ଖମାନେ ଅଳ୍ପ ତର୍କ ଶିଖି, ଅବ୍ୟବହାରିକ କଥା କହନ୍ତି, ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବନ୍ତି।” “ପୁତ୍ର, ଆମର ପୂର୍ବଜ ନାୟକମାନେ ଯେଉଁ ସହରରେ ବସିଥିଲେ, ଯାହାର ନାମ ‘ସତ୍ୟ’, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱାର, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭରିଥିବା, ସେ ସହର କି ଏଉଁଠିଏ ଉନ୍ନତି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି?” “ସେଠି କି ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟମାନେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ନିୟମିତ, ଉତ୍ସାହୀ ଏବଂ ହଜାରେ ହଜାର ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି?” “ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଭବନରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଥିବା, ଆୟୋଧ୍ୟା ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୁମ ରକ୍ଷଣାରେ ଅଛି?” “ଶତଶଃ ଭବନ, ଘନବସତି, ମନ୍ଦିର, ଧର୍ମଶାଳା, ପୋଖରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କି?” “ହସୁଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାବେଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚାଷ ଅଞ୍ଚଳ ଉତ୍ତମ, ଗୋଧନ ଅଧିକ, ହିଂସା ଶୂନ୍ୟ, ସେ ସହର କି ଚମକୁଛି?” “ଅଧର୍ମୀ ଲୋକ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଶୂନ୍ୟ, ଭୟ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି, ଖନିଜ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସେ ସ୍ଥାନ କି ଆନନ୍ଦଦାୟକ?