ଭାରତଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖି, ଶ୍ରୀରାମ ନିଜର ହୃଦୟର ସ୍ନେହ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—“ପ୍ରିୟ ଭାରତ, ରାଜା ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ ଅଛନ୍ତି କି? ନ କି ଦୁଃଖରେ ଅତିଶୟ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି? ତୁମର ଶାଶ୍ୱତ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଭୂମି ରାଜ୍ୟ କି ଅଜଣା ଭାବରେ ହାରାଇଯାଇନି? ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ସଦା ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼, ସେଁଠାରେ ସେବା କରୁଛ କି? ମୋ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ କହ, ରାଜା ଦଶରଥ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଯିଏ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଛନ୍ତି, ସେଁଠାରେ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ଆଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଉତ୍ତମ ଗୁରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍, ସେଁଠାରେ ଆଦର ମିଳୁଛି କି? କୌଶଳ୍ୟା ମାତା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମହାନୀୟ କୈକେୟୀ ମହାରାଣୀ ସୁସ୍ଥ ଓ ସୁଖୀ ଅଛନ୍ତି କି? ତୁମ ବଂଶର ପୂଜାରୀ, ଶିଷ୍ଟ, ନିର୍ଲୋଭ ଓ ନିର୍ପକ୍ଷ, ସେଁଠାରେ ଆଦର ମିଳୁଛି କି? ତୁମେ ଅଗ୍ନି ଓ ଯଜ୍ଞରେ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଉଛ କି? ଯଥାସମୟରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର କରୁଛ କି? ତୁମେ ଦେବତା, ପିତା, ମାତା, ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଚିକିତ୍ସକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ କି? ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶାସନ ଶିଲ୍ପରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଧନ ଓ ରାଜନୀତିର ଜ୍ଞାନୀ ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ତୁମେ ଗୁରୁ ଭାବେ ମାନ୍ୟ କରୁଛ କି? ତୁମ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀରେ ତୁମ ପରି ସାହସୀ, ଶିଷ୍ଟ, ଉଚ୍ଚ କୁଳୀନ, ଚତୁର ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି? କାରଣ, ରାଜନୀତିର ସଠିକ୍ ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜ୍ୟର ବିଜୟର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହନ୍ତି। ତୁମେ ଅତିରିକ୍ତ ଘୁମ ଭାଗରେ ନ ପଡ଼, ଯଥାସମୟରେ ଉଠି, ରାତିର ଶେଷ ପ୍ରହରରେ ମଧ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ବିଷୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଛ କି? ତୁମେ କଦାଚିତ୍ ସ୍ୱୟଂ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁନାହ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଯୋଜନା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ, ସେ ମନ୍ତ୍ର ରହସ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଚାରିତ ହୁଏନି କି? ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ତାହା କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିଣତ କରୁଛ କି? ତୁମ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଜ୍ଞାନରେ ଆସିଛି କି? ଅଜଣା କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ଆରମ୍ଭ କରୁନାହ, ଏହି ନିୟମ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ତାଙ୍କର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଅଘୋଷିତ ମନ୍ତ୍ରଣା ଚିହ୍ନଟ କରିପାରୁଛ କି? ଅନେକ ମୂର୍ଖରୁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଧିକ ଉପକୃତ କରିପାରେ, ଏହି ଚିନ୍ତା ତୁମର ଅଛି କି? ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟର ଅନେକ କଲ୍ୟାଣ ସମ୍ଭବ, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଅଜ୍ଞାନୀ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ମୁଖ୍ୟ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ, ମଧ୍ୟମ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟମ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିମ୍ନ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ଛୋଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଛ କି? ଉତ୍ତମ, ଶୁଦ୍ଧ, ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ବଂଶର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି କି? କୈକେୟୀପୁତ୍ର, ତୁମର ଶାସନ ଉପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମ୍ମତି ଦେଉଛନ୍ତି କି, ନ କି କଠିନ ଦଣ୍ଡ ଓ ଦୁଃଖିତ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି? ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନାରୀମାନେ ତୁମକୁ ଅସମ୍ମାନ କରୁନାହନ୍ତି କି, ଯେପରି ଅପତ୍ରଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କୁ କରନ୍ତି? ଯେ ଚତୁର ଚର, ଦୁଷ୍ଟ ଚିକିତ୍ସକ ଓ ଶକ୍ତିଲୋଭୀ ଯୋଦ୍ଧା ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ଯଦି ଦଣ୍ଡ ନ ଦିଅ, ତେବେ ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଗ୍ୟ। ତୁମେ ସେନାପତି ଭାବେ ଶୂର, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ବିଦ୍ୱାନ୍, ଶୁଦ୍ଧ, ଉଚ୍ଚ କୁଳୀନ ଓ ବିଶ୍ୱାସପାତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି? ତୁମର ମୁଖ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବଳବାନ୍, ଯୁଦ୍ଧ ଶିଳ୍ପରେ ପ୍ରବୀଣ, ଆପଦକାଳରେ ପରୀକ୍ଷିତ, ଓ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଅଛନ୍ତି କି? ସେନାକୁ ଯଥାସମୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବେତନ ଦେଉଛ କି? ଦେରି ହେଲେ ସେମାନେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇପାରନ୍ତି, ଯାହା ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅପଶକୁନ। ଉତ୍ତମ କୁଳର ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର, ବିଶେଷ କରି ମୁଖ୍ୟମାନେ, ତୁମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛନ୍ତି କି? ସେମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ? ଗ୍ରାମ୍ୟ, ବିଦ୍ୱାନ୍, ଚତୁର, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଉତ୍ତମ ବକ୍ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଦୂତ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି, ମୁଦ୍ରିତ ବାଣୀରେ କଥା କହିପାରିବା ବ୍ୟକ୍ତି? ତୁମେ ଅଠାରୋଟି ପଦବୀ (ଦଶ ନିଜ, ପାଞ୍ଚ ଶତ୍ରୁ, ତାହାରେ ତିନି ଗୁପ୍ତଚର) ଅଜଣା ଭାବରେ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁଛ କି? ଅନୁକୂଳ ନ ଥିବା ଓ ବିପକ୍ଷୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖ, ଦୁର୍ବଳକୁ କଦାପି ଉପେକ୍ଷା କରନାହ, ଏହି ଚିନ୍ତା ତୁମର ଅଛି କି? ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଲୋଭୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସଂଗ ଏଡ଼ି ଚଲୁଛ କି? ଏହି ଶିଶୁସ୍ୱଭାବୀ ମନେ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାବି ଅପକାରୀ କଥା କହନ୍ତି। ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଲବ୍ଧ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଏମାନେ ଅଳ୍ପ ତର୍କ ନେଇ ଅନାବଶ୍ୟକ କଥା କହି ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବନ୍ତି। ପିତା, ଆମ ପୂର୍ବଜ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବସିଥିବା ସତ୍ୟନାମକ ନଗରୀ, ଦୃଢ଼ ଦ୍ୱାର, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭରିଥିବା ସେ ଅଧୁନା କୁଶଳରେ ଅଛି କି? ସେଠା ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟମାନେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, ସଂଯମୀ, ଉତ୍ସାହୀ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ୍ତ ଅଛି କି? ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ମହଳ, ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଚିକିତ୍ସକ, ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ ଉତ୍ସବ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା, ତୁମ ସୁରକ୍ଷା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଅଛି କି? ଶତଧିକ ଘର, ଭିଡ଼ ଭରା, ମନ୍ଦିର, ଧର୍ମଶାଳା, ପୋଖରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସେ ନଗରୀ ଅଛି କି? ସେଠା ହସୁଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ, ସମାବେଶ ଓ ଉତ୍ସବର ଆଲୋକରେ, ଚାଷ ଜମି, ଗୋଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ, ହିଂସା ରହିତ ଏହି ନଗରୀ ଆଜି ମଧ୍ୟ ତୁମ ଶାସନରେ ଅଛି କି?” ଏପରି ଶ୍ରୀରାମ, ଭାରତଙ୍କୁ ଦୟା, ସ୍ନେହ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଏକ ପରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ତାଙ୍କର ହୃଦୟର ଭାବକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।