ରାମ ଦେଖିଲେ ଭାରତଙ୍କୁ—ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, କିନ୍ତୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟା, ଗାଉଁ ଗଛର ଛାଲ ପିନ୍ଧିଥିବା, ହାତ ଦୁଇଟି ଜୋଡି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ସଂସାର ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଭାରତ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। କିପରି ଚିହ୍ନିଲେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଭାରତ ଦୀନ ମୁହଁ, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଭାରତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ସୁଘାଇଲେ, ଆଲିଂଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଜଘାରେ ବସାଇଲେ, ଏବଂ ସ୍ନେହରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। "ପ୍ରିୟ ଭାଇ, ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ବାପା ଯଦି ଜୀବନ୍ତ, ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏତେ ଦିନ ପରେ ଭାରତକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖୁଛି; ଏଠି ତୁମର ଦେଖା ଅଜଣା ଲାଗୁଛି—କାହିଁକି ଆସିଛ? ରାଜା ଡ଼ଶରଥ ଜୀବନ୍ତ କି? କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ଏହି ସଂସାର ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି କି? ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ଏକ ଶିଶୁର ଉତ୍ତରାଧିକାର, ହାରିଯାଇନି କି? ବାପାଙ୍କୁ ତୁମେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସେବା କରୁଛ କି? ରାଜା ଡ଼ଶରଥ, ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼, ଯିଏ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ସୁସ୍ଥ କି? ଉତ୍ତମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ସେ ଆଦରିତ କି? କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା—ପୁଆମାନେ ଦେଉଥିବା ମା, ଏବଂ କୈକେୟୀ ରାଣୀ କୁସଳ କି? ତୁମର ପୁରୋହିତ, ଶିଷ୍ଟ, ପାଣ୍ଡିତ, ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା, ନ୍ୟାୟପର, ସେ ଆଦରିତ କି? ତୁମେ ଅଗ୍ନିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପୂଜା କରୁଛ କି? ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ ରିତି ଜାଣିଛ କି? ଯାହା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, ଦିଆଯିବା ବାକି, ସମୟରେ କରୁଛ କି? ଦେବତା, ବାପା, ମା, ଶିକ୍ଷକ, ବୃଦ୍ଧ, ଚିକିତ୍ସକ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତୁମେ ସମ୍ମାନ କରୁଛ କି? ଅସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷାରେ ଦକ୍ଷ, ରାଜନୀତି ଓ ଧନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ, ଏମିତି ଜଣେ ଶିକ୍ଷକକୁ ମାନ୍ୟ କରୁଛ କି? ତୁମେ ଏମିତି ମନ୍ତ୍ରୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି, ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ପରି ସାହସୀ, ପାଣ୍ଡିତ, ଶାନ୍ତ, ଉତ୍ତମ, ଚତୁର, ଏବଂ ଅନୁଭବୀ? ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଜୟର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ୍ତ୍ରଣା; ଏହା ଦକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଲେ ବିଜୟ ନିଶ୍ଚିତ। ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ କରୁଛ, ନିଦ୍ରାର ଅଧୀନ ହେଉନାହିଁ? ସମୟରେ ଉଠୁଛ କି? ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବିଚାର କରୁଛ କି? ତୁମେ ଏକା ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁନାହିଁ, ଅତି ଅଧିକ ଲୋକ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁନାହିଁ; ମନ୍ତ୍ରଣା ପରେ ତୁମର ଯୋଜନା ରାଜ୍ୟରେ ଫୁଟିଯାଉନାହିଁ କି? ତୁମେ କମ୍ ପ୍ରୟାସରେ ବଡ଼ ଫଳ ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ଶୀଘ୍ର କରୁଛ କି? ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଜାଣିଛନ୍ତି କି? ରାଜା ଅଜଣା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ତୁମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ତୁମେ ନିଜେ ଅଘୋଷିତ ମନ୍ତ୍ରଣା ଚିହ୍ନିପାରୁଛ କି? ତୁମେ ଏକ ପାଣ୍ଡିତ ଲୋକକୁ ଏକ ହଜାର ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛ କି? କ୍ଷୁଦ୍ର ସମୟରେ ପାଣ୍ଡିତ ଲୋକ ବଡ଼ ଉପକାର କରିପାରିବେ। ହଜାର କିମ୍ବା ଦଶ ହଜାର ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଉପରେ ଭରସା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସହାୟ ହେବେନାହିଁ। ଏକ ଜଣେ ଦକ୍ଷ, ସାହସୀ, ଚତୁର, ଅନୁଭବୀ ମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜା କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟକୁ ବଡ଼ ଉନ୍ନତି ଦେଇପାରିବେ। ତୁମର ପ୍ରଧାନ କର୍ମଚାରୀମାନେ ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ମଧ୍ୟମ କ୍ଷମତା ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟମ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ଷମତା ଥିବାମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରୁଛ କି? ତୁମେ ଏମିତି ମନ୍ତ୍ରୀ ନିଯୁକ୍ତ କରୁଛ କି, ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ମଳ, ବାପା ଓ ଦାଦାଙ୍କ ବଂଶର, ଶ୍ରେଷ୍ଠରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ? କୈକେୟୀପୁତ୍ର, ତୁମର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମର ଶାସନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ତୁମର ରାଜ୍ୟ କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି କି? ପୁରୋହିତମାନେ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରୁନାହିଁ କି, ଏକ ପତିତ ପୁରୁଷ ପରି? ନାରୀମାନେ ତୁମେ କଠୋର ଉପହାର ନେଉଛ କି, ତାହା ପ୍ରତି ଆକୁଳତା ଦେଉଛ କି? ଯିଏ ଚାଳାକିରେ ଦକ୍ଷ, ଚିକିତ୍ସକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୂଷ୍ଟ, ସାହସୀ ଓ ଶକ୍ତିପ୍ରତି ଲୋଭୀ—ଯଦି ଦଣ୍ଡିତ ହେଉନାହିଁ, ସେ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଯୋଗ୍ୟ। ତୁମେ ଏମିତି ନାୟକ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ କି, ଯିଏ ସାହସୀ, ପାଣ୍ଡିତ, ଦୃଢ଼, ଶୁଦ୍ଧ, ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଏକାନ୍ତବାନ୍ଧବ, ଏବଂ ଦକ୍ଷ? ତୁମର ପ୍ରଧାନ ସେନାନୀମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ, ବିପଦରେ ପରୀକ୍ଷିତ, ସମ୍ମାନିତ କି? ତୁମେ ସେନାମାନେକୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବେତନ ସମୟରେ ଦେଉଛ କି? ବିଳମ୍ବ ହେଲେ ସେନା ରାଗି ଓ ଦୂଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଛି; ରାଜା ପାଇଁ ଏହା ବଡ଼ ଅପସୃତି। ସମ୍ମାନିତ ବଂଶର ପୁଅମାନେ, ବିଶେଷ କରି ପ୍ରଧାନମାନେ, ତୁମପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ଧବ କି? ସେମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କି? ତୁମର ଦୂତ ଜଣେ ପାଣ୍ଡିତ, ଦକ୍ଷ, ଚତୁର, ମୁଖର, ଗ୍ରାମର, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ କଥା କରୁଥିବା, ନିଯୁକ୍ତ କି? ତୁମେ ଅଠାର ଅଂଶ—ଦଶ ନିଜପକ୍ଷର, ପାଞ୍ଚ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର, ଏବଂ ତିନି ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା, ଏକା ଅପରକୁ ଜାଣିନଥିବା, ଜାଣିଛ କି? ତୁମେ ସଦା ଅସୁମନ୍ତା ଲୋକମାନେକୁ ଦୂରେ ରଖୁଛ କି, ଦ୍ୱେଷୀମାନେକୁ ଦୂରେ ରଖୁଛ କି, ଦୂର୍ବଳକୁ ଅବହେଳା କରୁନାହିଁ କି? ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଭୌତିକ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ମିଶୁନାହିଁ କି? ଏହି ଶିଶୁମନ୍ତା ଲୋକମାନେ ନିଜକୁ ପାଣ୍ଡିତ ଭାବିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପରିପକ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ। ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ଅଳ୍ପ ତର୍କ ଶିଖି ନିର୍ବିଗନ୍ଧ କଥା କହିଥାନ୍ତି, ନିଜକୁ ପାଣ୍ଡିତ ଭାବି। ଏପରି ଭାବରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଭାରତଙ୍କୁ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ତାଙ୍କର କୁଶଳ, ଚିନ୍ତା, ଏବଂ ରାଜ୍ୟର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଚିନ୍ତା ବ୍ୟକ୍ତ କଲେ।